ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 15: આર્થિક વિકાસ | સંપૂર્ણ IMP નોટ્સ અને પ્રશ્નોત્તર(Std 10 th Chapter 15 Social science Gujrati ma)

15: આર્થિક વિકાસ

પૈસા, બજાર અને દેશની પ્રગતિની સરળ સમજ

💰 ૧. વિકાસ અને વૃદ્ધિ વચ્ચેનો તફાવત

લોકો ઘણીવાર આ બંનેને એક જ સમજે છે, પણ અર્થશાસ્ત્રમાં તે અલગ છે:

• આર્થિક વૃદ્ધિ (Economic Growth): આ એક પરિમાણાત્મક ફેરફાર છે. જ્યારે દેશની આવક વધે તેને વૃદ્ધિ કહેવાય. (વિકસિત દેશો માટે વપરાય).
• આર્થિક વિકાસ (Economic Development): આ ગુણાત્મક ફેરફાર છે. આવક વધવાની સાથે લોકોનું જીવનધોરણ સુધરે, ગરીબી ઘટે તેને વિકાસ કહેવાય. (વિકાસશીલ દેશો માટે વપરાય).
• રોજિંદું ઉદાહરણ: તમારી ઊંચાઈ વધે તે 'વૃદ્ધિ' છે, પણ તમારી ઊંચાઈ વધવાની સાથે તમારી બુદ્ધિ અને સમજણ વધે તે 'વિકાસ' છે.

🇮🇳 ૨. વિકાસશીલ અર્થતંત્રના લક્ષણો (ભારત જેવા દેશો)

આ પ્રશ્ન બોર્ડમાં ૩ કે ૪ માર્ક માટે Most IMP છે:

1. નીચી માથાદીઠ આવક: વસ્તી વધુ હોવાથી વ્યક્તિદીઠ આવક ઓછી હોય છે.
2. વસ્તી વધારો: વસ્તી ૨% કે તેથી વધુ દરે વધતી હોય છે.
3. કૃષિ પર અવલંબન: મોટાભાગના લોકો ખેતી પર નિર્ભર હોય છે.
4. આવકની અસમાન વહેંચણી: અમીરો વધુ અમીર અને ગરીબો વધુ ગરીબ હોય છે.
5. બેરોજગારી અને ગરીબી: વસ્તીના મોટા હિસ્સાને પૂરતું કામ કે પ્રાથમિક સુવિધાઓ મળતી નથી.

🛠️ ૩. ઉત્પાદનના સાધનો (Factors of Production)

કોઈપણ વસ્તુ બનાવવી હોય (ઉત્પાદન કરવું હોય) તો ૪ સાધનો જોઈએ:

• જમીન (Land): બધી જ કુદરતી સંપત્તિ (ખેતર, ખનીજ, નદી).
• મૂડી (Capital): માનવસર્જિત સાધનો (યંત્રો, સાધનો, ફેક્ટરી). નોંધ: અહીં માત્ર પૈસા જ નહીં, સાધનો પણ મૂડી છે.
• શ્રમ (Labour): વળતર મેળવવાની આશાએ કરવામાં આવતું શારીરિક કે માનસિક કાર્ય.
• નિયોજન (Entrepreneurship): આ ત્રણેય સાધનોને કુશળતાપૂર્વક ભેગા કરનાર વ્યક્તિ (માલિક).

⚖️ ૪. અર્થતંત્ર ચલાવવાની પદ્ધતિઓ

A. બજાર પદ્ધતિ (મૂડીવાદ):

બધું જ ખાનગી માલિકીનું હોય. નફો એ મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે. ગ્રાહકોને પસંદગીની તક મળે છે. (દા.ત. અમેરિકા, જાપાન).

B. સમાજવાદી પદ્ધતિ:

બધું જ સરકારનું હોય. નફો નહીં પણ સમાજનું કલ્યાણ મુખ્ય છે. ગ્રાહકો પાસે પસંદગી નથી. (દા.ત. રશિયા, ચીન).

✅ મિશ્ર અર્થતંત્ર (ભારત): જેમાં ખાનગી અને જાહેર (સરકારી) બંને ક્ષેત્રો સાથે મળીને કામ કરે તેને મિશ્ર અર્થતંત્ર કહેવાય.

💼 ૫. પ્રવૃત્તિઓના પ્રકાર

• આર્થિક પ્રવૃત્તિ: જે કામ પૈસા કમાવવાના હેતુથી થાય. (દા.ત. ડોક્ટરની સેવા, ખેડૂતની ખેતી).
• બિન-આર્થિક પ્રવૃત્તિ: જે કામમાં પૈસાનો હેતુ ન હોય પણ સેવા કે પ્રેમ હોય. (દા.ત. માતા દ્વારા બાળકનો ઉછેર, સમાજસેવા).

📊 પ્રકરણ 15: આર્થિક વિકાસ - માસ્ટર ટ્રીક ટેબલ

⚖️ બજાર પદ્ધતિ vs સમાજવાદી પદ્ધતિ

મુદ્દો	બજાર પદ્ધતિ (મૂડીવાદ)	સમાજવાદી પદ્ધતિ
માલિકી	ખાનગી કે વ્યક્તિગત	રાજ્યની (સરકારી)
મુખ્ય હેતુ	મહત્તમ નફો કમાવવાનો	સમાજનું કલ્યાણ કરવાનો
કેન્દ્રમાં કોણ?	નફો (પૈસા)	સમાજ (લોકો)
ગ્રાહકોની સ્થિતિ	પસંદગીની વિશાળ તક મળે	પસંદગીની તક મળતી નથી
કિંમત નિર્ધારણ	બજારના પરિબળો (માંગ-પુરવઠો)	રાજ્ય (સરકાર) દ્વારા નક્કી થાય
ઉદાહરણ	અમેરિકા, જાપાન	રશિયા, ચીન

🛠️ ઉત્પાદનના ૪ સાધનો (યાદ રાખવાની ટ્રીક)

ટ્રીક: "જ-મૂ-શ્ર-નિ"

• 🏠 જમીન: કુદરતી સંપત્તિ (ખેતર, ખનીજ).
• 🏗️ મૂડી: માનવસર્જિત સાધનો (મશીન, ફેક્ટરી).
• 👷 શ્રમ: શારીરિક કે માનસિક કામ.
• 🧠 નિયોજન: આ ત્રણેયનો મેળ બેસાડનાર માલિક.

🇮🇳 ભારત (વિકાસશીલ) ના મુખ્ય લક્ષણો:

૧. આવક: નીચી માથાદીઠ આવક.
૨. વસ્તી: વસ્તી વધારો (૨% થી વધુ).
૩. ખેતી: કૃષિ પર વધુ પડતો આધાર.
૪. બેરોજગારી: ૩% થી વધુ બેરોજગારીનો દર.
૫. ગરીબી: કુલ વસ્તીના ત્રીજા ભાગના લોકો ગરીબ.
૬. દ્વિમુખી અર્થતંત્ર: જૂની ખેતી + આધુનિક ઉદ્યોગો બંને સાથે.

💰 પ્રકરણ 15: બોર્ડ સ્પેશિયલ હેતુલક્ષી પ્રશ્નો

વિભાગ 1: ૧૦ બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો (MCQ)

1. આર્થિક રીતે ભારત કેવો દેશ છે?
   (A) પછાત (B) વિકસિત (C) વિકાસશીલ (D) ગરીબ
2. વિકાસશીલ દેશોમાં ખેતી ક્ષેત્રે કયા પ્રકારની બેરોજગારી જોવા મળે છે?
   (A) છૂપી બેરોજગારી (B) શિક્ષિત બેરોજગારી (C) ઔદ્યોગિક બેરોજગારી (D) ચક્રીય બેરોજગારી
3. કઈ પદ્ધતિને 'મુક્ત અર્થતંત્ર' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે?
   (A) બજાર પદ્ધતિ (B) સમાજવાદી પદ્ધતિ (C) મિશ્ર અર્થતંત્ર (D) સામ્યવાદી પદ્ધતિ
4. માતા દ્વારા બાળકનો ઉછેર એ કયા પ્રકારની પ્રવૃત્તિ છે?
   (A) આર્થિક પ્રવૃત્તિ (B) બિન-આર્થિક પ્રવૃત્તિ (C) સામાજિક પ્રવૃત્તિ (D) વ્યવસાયિક પ્રવૃત્તિ
5. ઉત્પાદનનું સજીવ સાધન કયું છે?
   (A) જમીન (B) મૂડી (C) શ્રમ (D) નિયોજન
6. બજાર પદ્ધતિમાં કયું તત્વ કેન્દ્રમાં હોય છે?
   (A) સેવા (B) કલ્યાણ (C) નફો (D) સરકાર
7. વિશ્વ બેંકના ૨૦૦૪ ના અહેવાલ મુજબ કેટલી માથાદીઠ આવક ધરાવતા દેશોને વિકાસશીલ દેશો કહેવાય?
   (A) 735 $ થી ઓછી (B) 735 $ થી વધુ (C) 1000 $ (D) 500 $
8. પશુપાલન એ અર્થતંત્રના કયા ક્ષેત્રનો ભાગ છે?
   (A) પ્રાથમિક ક્ષેત્ર (B) માધ્યમિક ક્ષેત્ર (C) સેવા ક્ષેત્ર (D) ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર
9. નીચેનામાંથી કયો દેશ સમાજવાદી પદ્ધતિ અપનાવે છે?
   (A) અમેરિકા (B) ભારત (C) રશિયા (D) જાપાન
10. ઉત્પાદનના સાધનોની ફાળવણી કઈ બાબત પર આધારિત છે?
    (A) માનવીની અમર્યાદિત જરૂરિયાતો (B) સાધનોની વિપુલતા (C) નફાનો અભાવ (D) સરકારી આદેશ

વિભાગ 2: ૧૦ ખાલીજગ્યા પૂરો

• ૧. આર્થિક વૃદ્ધિ એ પરિમાણાત્મક ફેરફાર છે.
• ૨. ભારત મિશ્ર અર્થતંત્ર ધરાવે છે.
• ૩. જરૂરિયાતો અમર્યાદિત હોય છે જ્યારે સાધનો મર્યાદિત હોય છે.
• ૪. ઉત્પાદનના સાધનોમાં નિયોજક ત્રણેય સાધનોનું સંયોજન કરે છે.
• ૫. વિકાસશીલ દેશોમાં વસ્તી વધારાનો દર ૨ (બે) ટકા કે તેથી વધુ હોય છે.
• ૬. સમાજવાદી પદ્ધતિમાં આર્થિક નિર્ણયો રાજ્ય (સરકાર) દ્વારા લેવામાં આવે છે.
• ૭. આવકની વહેંચણીમાં અસમાનતા જોવા મળે તે વિકાસશીલ દેશનું લક્ષણ છે.
• ૮. હોસ્પિટલની સેવા એ અર્થતંત્રના સેવા ક્ષેત્રમાં આવે છે.
• ૯. બજાર પદ્ધતિમાં ગ્રાહકોને પસંદગીની વિશાળ તક મળે છે.
• ૧૦. જમીન એ ઉત્પાદનનું કુદરતી સાધન છે.

વિભાગ 3: ૧૦ ખરા-ખોટા જણાવો

• ૧. આર્થિક વિકાસ એ ગુણાત્મક ફેરફાર છે. - ખરું
• ૨. અમેરિકામાં સમાજવાદી પદ્ધતિ જોવા મળે છે. - ખોટું (બજાર પદ્ધતિ છે)
• ૩. શિક્ષક દ્વારા વિદ્યાર્થીને ભણાવવું એ આર્થિક પ્રવૃત્તિ છે. - ખરું
• ૪. વિકાસશીલ દેશોમાં માથાદીઠ આવક ઘણી ઊંચી હોય છે. - ખોટું (નીચી હોય છે)
• ૫. શ્રમ એ ઉત્પાદનનું માનવસર્જિત સાધન નથી. - ખરું (તે સજીવ/કુદરતી છે)
• ૬. મિશ્ર અર્થતંત્રમાં જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રનું સહ-અસ્તિત્વ હોય છે. - ખરું
• ૭. બજાર પદ્ધતિમાં આર્થિક નિર્ણયો નફાને આધારે લેવાય છે. - ખરું
• ૮. ખેતી એ માધ્યમિક ક્ષેત્રનો ભાગ છે. - ખોટું (પ્રાથમિક ક્ષેત્રનો છે)
• ૯. જરૂરિયાતો મર્યાદિત છે અને સાધનો અમર્યાદિત છે. - ખોટું (ઉલટું છે)
• ૧૦. ઈજારાશાહી એ બજાર પદ્ધતિની એક મર્યાદા છે. - ખરું

📝 પ્રકરણ 15: ૨ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નોત્તર

૧. આર્થિક અને બિન-આર્થિક પ્રવૃત્તિનો તફાવત ઉદાહરણ સાથે સમજાવો.

ઉત્તર:

• આર્થિક પ્રવૃત્તિ: આવક મેળવવાના કે ખર્ચ કરવાના હેતુથી કરવામાં આવતી પ્રવૃત્તિ. (દા.ત. ખેડૂત, ખેતી, ડોક્ટરની સેવા, શિક્ષકનું ભણાવવું).
• બિન-આર્થિક પ્રવૃત્તિ: જે પ્રવૃત્તિનો હેતુ આવક મેળવવાનો કે પ્રત્યક્ષ બદલો મેળવવાનો હોતો નથી. (દા.ત. માતા દ્વારા બાળકનો ઉછેર, કોઈ વ્યક્તિ દ્વારા કરવામાં આવતી સમાજસેવા).

૨. 'માથાદીઠ આવક' એટલે શું? તેનું સૂત્ર જણાવો.

ઉત્તર: દેશની કુલ રાષ્ટ્રીય આવકને દેશની કુલ વસ્તી વડે ભાગતા જે સરેરાશ આવક મળે તેને માથાદીઠ આવક કહે છે.

માથાદીઠ આવક = કુલ રાષ્ટ્રીય આવક / કુલ વસ્તી

૩. ઉત્પાદનના સાધન તરીકે 'શ્રમ' (Labour) વિશે માહિતી આપો.

ઉત્તર:

• વળતર મેળવવાની આશાએ કરવામાં આવતા કોઈપણ શારીરિક કે માનસિક કાર્યને શ્રમ કહે છે.
• શ્રમ એ ઉત્પાદનનું સજીવ સાધન છે.
• ખેતમજૂરો, કારીગરો, શિક્ષકો, ડોક્ટરો વગેરે દ્વારા કરવામાં આવતું કાર્ય શ્રમ ગણાય છે.

૪. 'મિશ્ર અર્થતંત્ર' (Mixed Economy) એટલે શું?

ઉત્તર: એવી આર્થિક પદ્ધતિ કે જેમાં જાહેર ક્ષેત્ર (સરકારી) અને ખાનગી ક્ષેત્રનું સહ-અસ્તિત્વ હોય અને આ બંને ક્ષેત્રો એકબીજાના હરીફ નહીં પણ પૂરક બનીને કામ કરતા હોય.

• ભારત અને ફ્રાન્સ જેવા દેશોમાં મિશ્ર અર્થતંત્ર જોવા મળે છે.
• આ પદ્ધતિને 'નિયંત્રિત આર્થિક પદ્ધતિ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

૫. કારણ આપો: 'માનવીની જરૂરિયાતો અમર્યાદિત છે.'

ઉત્તર:

• માનવીની એક જરૂરિયાત સંતોષાય ત્યાં બીજી જરૂરિયાત ઉદ્ભવે છે.
• ઘણી જરૂરિયાતો વારંવાર સંતોષવી પડે છે (દા.ત. ખોરાક).
• વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના વિકાસને કારણે નવી જરૂરિયાતો જન્મે છે (દા.ત. સ્માર્ટફોન).
• આમ, જરૂરિયાતોનો ક્યારેય અંત આવતો નથી, તેથી તે અમર્યાદિત છે.

૬. પ્રાથમિક ક્ષેત્રમાં કઈ કઈ પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે?

ઉત્તર: અર્થતંત્રના આ વિભાગમાં કુદરત પર આધારિત પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે:

• ખેતી અને ખેતી સાથે સંકળાયેલી પ્રવૃત્તિઓ.
• પશુપાલન અને પશુસંવર્ધન.
• મત્સ્ય ઉદ્યોગ, મરઘા-બટાકા ઉછેર.
• જંગલો અને કાચી ધાતુઓનું ખોદકામ (ખનન).

📈 પ્રકરણ 15: ૩ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નો (વિસ્તૃત)

૧. આર્થિક વૃદ્ધિ અને આર્થિક વિકાસ વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ કરો.

ઉત્તર: સામાન્ય રીતે બંને સરખા લાગે છે, પણ તેમની વચ્ચે નીચે મુજબનો તફાવત છે:

• ૧. વિકાસની પ્રક્રિયાના આધારે: આર્થિક વિકાસ એ ગુણાત્મક છે (પ્રથમ અવસ્થા છે), જ્યારે આર્થિક વૃદ્ધિ એ પરિમાણાત્મક છે (વિકાસ પછીની અવસ્થા છે).
• ૨. અર્થતંત્રમાં થતા પરિવર્તનના આધારે: ખેતીમાં નવા સંશોધનો થતા ઉત્પાદન વધે તે 'વિકાસ' છે, જ્યારે ખેડાણ લાયક જમીન વધતા ઉત્પાદન વધે તે 'વૃદ્ધિ' છે.
• ૩. વિકસિત અને વિકાસશીલ દેશોના આધારે: વિકસિત દેશોની આવકમાં થતો વધારો 'આર્થિક વૃદ્ધિ' ગણાય, જ્યારે ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશોની આવકમાં થતો વધારો 'આર્થિક વિકાસ' ગણાય.

૨. ઉત્પાદનના સાધનોની ફાળવણી કરતી વખતે કઈ બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ?

ઉત્તર: માનવીની જરૂરિયાતો અમર્યાદિત છે પણ સાધનો મર્યાદિત છે, તેથી ફાળવણી નીચે મુજબ થવી જોઈએ:

• જરૂરિયાતોની પસંદગી: કઈ જરૂરિયાત વધુ અગત્યની છે તે નક્કી કરી તેને પ્રથમ સંતોષવી જોઈએ.
• સાધનોનો વૈકલ્પિક ઉપયોગ: ઉત્પાદનનું જે સાધન એક કરતા વધુ ઉપયોગમાં આવી શકે તેને શ્રેષ્ઠ જગ્યાએ વાપરવું જોઈએ.
• અગ્રતાક્રમ નક્કી કરવો: મર્યાદિત સાધનોને કારણે કઈ વસ્તુનું ઉત્પાદન પહેલા કરવું તેનો ક્રમ નક્કી કરવો પડે છે.

૩. બજાર પદ્ધતિના (મૂડીવાદ) લાભો અને તેની મર્યાદાઓ જણાવો.

ઉત્તર: બજાર પદ્ધતિ નફા પર આધારિત છે:

લાભો:

• વ્યક્તિનું આર્થિક સ્વાતંત્ર્ય જળવાય છે.
• સાધનોનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ થાય છે અને ઉત્પાદન વધે છે.
• હરીફાઈને કારણે ગુણવત્તામાં સુધારો થાય છે અને નવા સંશોધનો થાય છે.

મર્યાદાઓ (દોષો):

• નફાને કેન્દ્રમાં રાખીને મોજશોખની વસ્તુઓ વધુ બને છે, પ્રાથમિક જરૂરિયાતો ઓછી.
• ઈજારાશાહી (Monopoly) વિકસે છે, જેનાથી ગ્રાહકોનું શોષણ થાય છે.
• આવકની અસમાનતા વધે છે અને અસ્થિરતા સર્જાય છે.

૪. ભારતીય અર્થતંત્રના માળખાકીય ક્ષેત્રો વિશે નોંધ લખો.

ઉત્તર: અર્થતંત્રને મુખ્ય ૩ વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે:

• ૧. પ્રાથમિક ક્ષેત્ર: તેમાં ખેતી, પશુપાલન, મત્સ્ય ઉદ્યોગ અને જંગલો જેવી કુદરતી પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે. વિકાસશીલ દેશોમાં આ ક્ષેત્રનું મહત્વ વધુ હોય છે.
• ૨. માધ્યમિક ક્ષેત્ર: તેને 'ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર' પણ કહે છે. તેમાં ટાંકણીથી માંડીને મોટા યંત્રો બનાવવાના ઉદ્યોગો, બાંધકામ અને વીજળીનો સમાવેશ થાય છે.
• ૩. સેવા ક્ષેત્ર: તેમાં વ્યાપાર, સંદેશાવ્યવહાર, બેંકિંગ, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને પરિવહન જેવી સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે. આધુનિક અર્થતંત્રમાં આ ક્ષેત્ર ઝડપથી વધી રહ્યું છે.

🏛️ પ્રકરણ 15: ૪ ગુણના મોસ્ટ IMP લાંબા પ્રશ્નો

૧. વિકાસશીલ અર્થતંત્રના કોઈપણ પાંચ લક્ષણો સવિસ્તાર સમજાવો. (Most IMP)

ઉત્તર: વિશ્વ બેંકના અહેવાલ મુજબ નીચી માથાદીઠ આવક ધરાવતા દેશોને વિકાસશીલ દેશો કહે છે. તેના મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:

• ૧. નીચી માથાદીઠ આવક: વિકાસશીલ દેશોની રાષ્ટ્રીય આવક ઓછી હોય છે અને વસ્તી વૃદ્ધિનો દર વધુ હોવાથી માથાદીઠ આવક નીચી રહે છે, જેના કારણે લોકોનું જીવનધોરણ નીચું જોવા મળે છે.
• ૨. વસ્તી વધારો: આવા દેશોમાં વસ્તી વધારાનો દર વાર્ષિક ૨% કે તેથી વધુ જોવા મળે છે. વસ્તી વિસ્ફોટ વિકાસમાં અવરોધક બને છે.
• ૩. કૃષિ પર અવલંબન: અર્થતંત્રનો મુખ્ય આધાર ખેતી હોય છે. દેશની ૬૦% થી વધુ વસ્તી રોજગારી માટે ખેતી પર નિર્ભર હોય છે અને રાષ્ટ્રીય આવકમાં પણ ખેતીનો હિસ્સો મોટો હોય છે.
• ૪. આવકની અસમાન વહેંચણી: દેશની સંપત્તિ અને આવકનું કેન્દ્રીકરણ થોડાક જ ધનિક લોકોના હાથમાં હોય છે. ગામડા અને શહેર વચ્ચે પણ આવકની મોટી અસમાનતા જોવા મળે છે.
• ૫. બેરોજગારી અને ગરીબી: કુલ શ્રમિકોના ૩% થી વધુ લોકો બેરોજગાર હોય છે અને વસ્તીનો ત્રીજો ભાગ ગરીબીરેખા નીચે જીવતો હોય છે જે પોતાની પ્રાથમિક જરૂરિયાતો પણ સંતોષી શકતો નથી.

૨. સમાજવાદી પદ્ધતિના લક્ષણો જણાવી તેના લાભ અને મર્યાદાઓની ચર્ચા કરો.

ઉત્તર: આ પદ્ધતિમાં આર્થિક નિર્ણયો નફાને બદલે સમાજના કલ્યાણને ધ્યાનમાં રાખીને લેવાય છે.

લક્ષણો:

• સાધનોની માલિકી રાજ્યની (સરકારની) હોય છે.
• બધા જ આર્થિક નિર્ણયો રાજ્ય દ્વારા લેવામાં આવે છે.
• કેન્દ્રમાં નફો નહીં પણ સમાજનું હિત હોય છે.

લાભો:

• સમાજની જરૂરિયાત મુજબ ઉત્પાદન થવાથી બિનજરૂરી વસ્તુઓનું ઉત્પાદન થતું નથી.
• કુદરતી સંપત્તિનો બગાડ થતો નથી.
• આવક અને સંપત્તિની અસમાનતા દૂર થાય છે.

મર્યાદાઓ (દોષો):

• ઉત્પાદન વધારવા માટે પ્રોત્સાહન મળતું નથી કારણ કે માલિકી રાજ્યની છે.
• હરીફાઈના અભાવે બજારમાં નવા સંશોધનોની ગતિ ધીમી રહે છે.
• વ્યક્તિગત સ્વાતંત્ર્ય જળવાતું નથી અને અમલદારશાહીનો ભય રહે છે.

૩. બજાર પદ્ધતિની મર્યાદાઓ જણાવો અને મિશ્ર અર્થતંત્રનો ખ્યાલ સમજાવો.

ઉત્તર: બજાર પદ્ધતિ એટલે કે મૂડીવાદ સંપૂર્ણપણે મુક્ત છે, પણ તેમાં કેટલીક ખામીઓ છે:

બજાર પદ્ધતિના દોષો:

• નફાની લાલચમાં મોજશોખની વસ્તુઓ વધુ બને છે અને ગરીબોની જરૂરિયાત અવગણાય છે.
• રાજ્યની કોઈ ભૂમિકા ન હોવાથી કુદરતી સંપત્તિનો વેડફાટ થાય છે.
• ગ્રાહકોને બજાર વિશે ઓછી જાણકારી હોવાથી તેમનું શોષણ થાય છે.

મિશ્ર અર્થતંત્ર:

બજાર પદ્ધતિ અને સમાજવાદી પદ્ધતિની મર્યાદાઓને કારણે એક નવી પદ્ધતિ અમલમાં આવી જેને મિશ્ર અર્થતંત્ર કહેવાય.

• તેમાં જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રનું સહ-અસ્તિત્વ હોય છે.
• ભારે ઉદ્યોગો, સંરક્ષણ અને રેલવે જેવી ચાવીરૂપ બાબતો સરકાર હસ્તક હોય છે.
• ખેતી, વેપાર અને નાના ઉદ્યોગો ખાનગી માલિકીના હોય છે.
• ભારત અને ફ્રાન્સ આ પદ્ધતિના શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણો છે.

Social science chapter 16 👇https://pramukhdps.blogspot.com/2026/01/10-16-imp-std-10-chapter-16-social.html 

ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન: મિશન 2025 🎯

​શું તમારે સામાજિક વિજ્ઞાનમાં 80/80 મેળવવા છે?

મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸https://topmate.io/dangar_purna/1859041

​✅ ખાસિયતો:

• ​📌 નવી બ્લુપ્રિન્ટ મુજબ IMP પ્રશ્નો
• ​🗺️ નકશા પૂર્તિની સરળ સમજૂતી
• ​📝 મુદ્દાસર અને સરળ ભાષામાં જવાબો
• ​⚡ વિભાગ-A માટે ટૂંકા પ્રશ્નોનો સંગ્રહ

​તમારી તૈયારીને બનાવો સ્માર્ટ અને મેળવો બોર્ડમાં સફળતા!