ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 17: ગરીબી અને બેરોજગારી | સંપૂર્ણ IMP નોટ્સ અને મટીરીયલ( Std 10 th Chapter 17 Social science Gujrati ma)

પ્રકરણ 17: ગરીબી અને બેરોજગારી

ભારતની બે સૌથી મોટી મુશ્કેલીઓ અને તેના ઉપાયો

📉 ૧. ગરીબીનો ખ્યાલ

ગરીબી એટલે એવી સ્થિતિ જ્યાં વ્યક્તિને રોટલી, કપડાં અને મકાન જેવી પાયાની જરૂરિયાતો પણ ન મળે.

• નિરપેક્ષ ગરીબી: અનાજ, દૂધ, શાકભાજી જેવી લઘુત્તમ વસ્તુઓ પણ ખરીદી ન શકવી.
• સાપેક્ષ ગરીબી: બીજાની સરખામણીમાં ઓછી આવક હોવી. (દા.ત. તમારી પાસે સાયકલ છે અને પડોશી પાસે કાર, તો તમે તેની સાપેક્ષમાં ગરીબ કહેવાઓ).
• ગરીબી રેખા (BPL): આવક અને ખર્ચના આધારે નક્કી કરવામાં આવતી એક સીમા રેખા.

🏗️ ૨. ગરીબી નિર્મૂલન કાર્યક્રમો (મોસ્ટ IMP)

સરકારે ગરીબી દૂર કરવા નીચેની વ્યૂહરચના અપનાવી છે:

• કૃષિ ક્ષેત્રે સુધારા: 'પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજના' દ્વારા ખેતરોને પાણી અને ખેડૂતોને મદદ.
• રોજગારીલક્ષી કાર્યક્રમો: MGNREGA (મનરેગા) યોજના હેઠળ વર્ષમાં 100 દિવસ કામની ગેરેંટી.
• આવાસ યોજના: ગરીબોને પાકા ઘર આપવા માટે 'પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના'.
• સૌભાગ્ય યોજના: ગરીબ પરિવારોને વીજળી કનેક્શન આપવું.

👷 ૩. બેરોજગારીના પ્રકારો (રોજિંદા ઉદાહરણો સાથે)

• ઋતુગત બેરોજગારી: ખેતીમાં જ્યારે વરસાદ ન હોય ત્યારે ખેતમજૂરો બેઠા રહેવું પડે તે.
• છૂપી (પ્રચ્છન્ન) બેરોજગારી: જરૂર 2 માણસની હોય અને કામમાં 5 વળગેલા હોય. (વધારાના 3 લોકો છૂપા બેરોજગાર ગણાય).
• શિક્ષિત બેરોજગારી: ડિગ્રી હોવા છતાં લાયકાત મુજબનું કામ ન મળે તે.
• ઘર્ષણજન્ય બેરોજગારી: નવી ટેકનોલોજી આવતા જૂની પદ્ધતિના લોકો કામ વગરના થાય તે. (દા.ત. ટાઈપરાઈટરની જગ્યાએ કોમ્પ્યુટર આવતા ટાઈપિસ્ટો બેરોજગાર થયા).

✈️ ૪. બ્રેઈન ડ્રેઈન (બુદ્ધિધનનો નિકાસ)

ભારતના ભણેલા-ગણેલા ડોક્ટરો અને એન્જિનિયરો વધુ કમાણી માટે વિદેશ જાય તેને 'બુદ્ધિધનનો બહિર્ગમન' કહે છે. આનાથી દેશને મોટું નુકસાન થાય છે.

📊 પ્રકરણ 17: ગરીબી અને બેરોજગારી - માસ્ટર ટ્રીક ટેબલ

👷 બેરોજગારીના પ્રકારો (યાદ રાખવાની રીત)

પ્રકાર	સરળ અર્થ (ટ્રીક)	રોજિંદું ઉદાહરણ
ઋતુગત	વરસાદ ન હોય ત્યારે કામ બંધ	ખેતીમાં વરસાદ આધારિત મજૂરો.
પ્રચ્છન્ન (છૂપી)	વધારે પડતા માણસો	ખેતરમાં 2 ની જરૂર હોય પણ ઘરના 5 કામ કરે.
ઘર્ષણજન્ય	નવી ટેકનોલોજી આવતા	ટાઈપરાઈટર ગયું અને કોમ્પ્યુટર આવ્યું.
શિક્ષિત	ડિગ્રી છે પણ કામ નથી	ગ્રેજ્યુએટ પાસ યુવાનો.

🏗️ મુખ્ય સરકારી યોજનાઓ (IMP)

MGNREGA	વર્ષમાં 100 દિવસ કામની ગેરેંટી. "કામ માંગો, કામ આપો".
મિશન મંગલમ	ગરીબ બહેનોને સખી મંડળ બનાવી તાલીમ આપવી.
અન્નપૂર્ણા યોજના	અત્યંત ગરીબોને 35 કિલો મફત કે સસ્તું અનાજ.
PM આવાસ યોજના	ગરીબોને રહેવા માટે પાકા ઘર (મકાન) આપવા.

💡 ફટાફટ રિવિઝન પોઈન્ટ્સ:

🔴 સૌથી વધુ ગરીબી: છત્તીસગઢ | 🟢 સૌથી ઓછી ગરીબી: ગોવા

📏 ગરીબી રેખા: દૈનિક કેલેરી - ગ્રામીણ (2400), શહેરી (2100).

🧠 બ્રેઈન ડ્રેઈન: બુદ્ધિધનનો બહિર્ગમન (ડોક્ટરો વિદેશ જાય તે).

📉 પ્રકરણ 17: બોર્ડ સ્પેશિયલ હેતુલક્ષી પ્રશ્નો

વિભાગ 1: ૧૦ બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો (MCQ)

1. ભારતમાં સૌથી વધુ ગરીબી ધરાવતું રાજ્ય કયું છે?
   (A) બિહાર (B) છત્તીસગઢ (C) ઓડિશા (D) આસામ
2. ભારતમાં બેરોજગારીના આંકડા કોણ પ્રકાશિત કરે છે?
   (A) RBI (B) NSSO (C) ખેતીવાડી વિભાગ (D) નાણા મંત્રાલય
3. જરૂર કરતાં વધુ માણસો કોઈ કામમાં રોકાયેલા હોય, તો તેને કઈ બેરોજગારી કહેવાય?
   (A) ઋતુગત (B) પ્રચ્છન્ન (છૂપી) (C) શિક્ષિત (D) ઘર્ષણજન્ય
4. 'મનરેગા' (MGNREGA) યોજનામાં કેટલા દિવસની રોજગારીની ખાતરી આપવામાં આવે છે?
   (A) ૫૦ (B) ૧૫૦ (C) ૧૦૦ (D) ૨૦૦
5. કઈ યોજના હેઠળ ગરીબ બહેનોને સખી મંડળ બનાવી તાલીમ અપાય છે?
   (A) આવાસ યોજના (B) મિશન મંગલમ (C) જ્યોતિગ્રામ યોજના (D) અન્નપૂર્ણા યોજના
6. કયા રાજ્યમાં ગરીબીનું પ્રમાણ સૌથી ઓછું છે?
   (A) પંજાબ (B) ગોવા (C) કેરળ (D) ગુજરાત
7. નવી ટેકનોલોજી આવતા જે બેરોજગારી સર્જાય તેને શું કહેવાય?
   (A) માળખાગત (B) ઘર્ષણજન્ય (C) ચક્રીય (D) મોસમી
8. ગરીબી રેખાનો ખ્યાલ સૌથી પહેલા કોણે આપ્યો હતો?
   (A) બોર્ડ ઓરો (B) દાદાભાઈ નવરોજી (C) મહાત્મા ગાંધી (D) અમર્ત્ય સેન
9. યુવા બેરોજગારોને સ્વરોજગારી માટે કઈ યોજના અમલમાં છે?
   (A) મનરેગા (B) PMEGP (C) અંત્યોદય યોજના (D) જ્યોતિગ્રામ
10. ભારતની મુખ્ય આર્થિક સમસ્યા કઈ છે?
    (A) વસ્તીવધારો (B) ભાવવધારો (C) ગરીબી અને બેરોજગારી (D) નિરક્ષરતા

વિભાગ 2: ૧૦ ખાલીજગ્યા પૂરો

• ૧. સાપેક્ષ ગરીબી એ આવકની અસમાનતા દર્શાવે છે.
• ૨. ખેતી ક્ષેત્રે ઋતુગત બેરોજગારી વધુ જોવા મળે છે.
• ૩. ગરીબી રેખા નીચે જીવતા લોકોને BPL (Antyodaya) કહેવામાં આવે છે.
• ૪. પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાય યોજના હેઠળ ગ્રામીણ ક્ષેત્રે વીજળી પૂરી પાડવામાં આવે છે.
• ૫. વિશ્વ શ્રમ બજારમાં શ્રમિકોના સ્થળાંતરને બ્રેઈન ડ્રેઈન કહે છે.
• ૬. ભારતમાં ગરીબીનું પ્રમાણ કુલ વસ્તીના ૨૧.૯ ટકા (૨૦૧૧-૧૨ મુજબ) છે.
• ૭. મનરેગા યોજના "કામ માંગો, કામ આપો" ના સૂત્ર પર આધારિત છે.
• ૮. ભારતના શહેરી વિસ્તારમાં ગરીબીનું પ્રમાણ ઓછું છે.
• ૯. બેરોજગારી ઘટાડવા માટે સરકાર શ્રમેવ જયતે યોજના ચલાવે છે.
• ૧૦. ગરીબી એ ગુણાત્મક ખ્યાલ છે.

વિભાગ 3: ૧૦ ખરા-ખોટા જણાવો

• ૧. ગરીબી રેખા નીચે જીવતા લોકો કુપોષણનો શિકાર હોય છે. - ખરું
• ૨. પ્રચ્છન્ન બેરોજગારીમાં શ્રમિકની સીમાંત ઉત્પાદકતા શૂન્ય હોય છે. - ખરું
• ૩. ગુજરાતમાં ગરીબીનું પ્રમાણ બિહાર કરતાં વધુ છે. - ખોટું
• ૪. ખેતીમાં મિકેનાઈઝેશન આવતા બેરોજગારી ઘટી છે. - ખોટું (ઘણીવાર ઘર્ષણજન્ય વધે છે)
• ૫. શ્રમ એ ઉત્પાદનનું સજીવ સાધન છે. - ખરું
• ૬. શિક્ષિત યુવાનોની બેરોજગારી એ ભારતની ગૌણ સમસ્યા છે. - ખોટું (મુખ્ય સમસ્યા છે)
• ૭. 'મિશન મંગલમ' ગરીબી ઘટાડવાનો એક ભાગ છે. - ખરું
• ૮. BPL પરિવારોને સસ્તું અનાજ 'જાહેર વિતરણ પ્રણાલી' (PDS) દ્વારા મળે છે. - ખરું
• ૯. બેરોજગારી અને ગરીબીને કોઈ લેવાદેવા નથી. - ખોટું
• ૧૦. ભારત એ વિશ્વનો સૌથી વધુ યુવા વસ્તી ધરાવતો દેશ છે. - ખરું

📝 પ્રકરણ 17: ૨ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નોત્તર

૧. 'ગરીબી રેખા' (Poverty Line) એટલે શું?

ઉત્તર: જીવનની લઘુત્તમ જરૂરિયાતો જેવી કે અનાજ, વસ્ત્ર, રહેઠાણ, શિક્ષણ અને આરોગ્ય પાછળ થતા લઘુત્તમ વપરાશી ખર્ચને 'ગરીબી રેખા' કહે છે.

• આ રેખાથી ઓછી આવક કે ખર્ચ ધરાવતી વ્યક્તિને ગરીબી રેખા નીચે જીવતી વ્યક્તિ (BPL) કહેવાય છે.
• ભારતમાં આ ખ્યાલ કેલેરીના આધારે પણ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.

૨. 'સાપેક્ષ ગરીબી' ઉદાહરણ આપી સમજાવો.

ઉત્તર: જ્યારે સમાજના કોઈ એક વર્ગની આવક અન્ય વર્ગની આવક કરતાં ઓછી હોય, ત્યારે ઓછી આવક ધરાવતો વર્ગ 'સાપેક્ષ ગરીબ' ગણાય છે.

• ઉદાહરણ: ધારો કે વ્યક્તિ 'A' ની આવક ₹20,000 છે અને વ્યક્તિ 'B' ની આવક ₹50,000 છે. તો અહીં 'B' ની તુલનામાં 'A' સાપેક્ષ ગરીબ છે.
• આ ખ્યાલ વિકસિત દેશોમાં વધુ જોવા મળે છે.

૩. પ્રચ્છન્ન બેરોજગારી એટલે શું?

ઉત્તર: જ્યારે કોઈ વ્યવસાય કે કામમાં જરૂર કરતાં વધુ માણસો રોકાયેલા હોય અને તેમાંથી અમુક માણસોને દૂર કરવા છતાં કુલ ઉત્પાદનમાં કોઈ ઘટાડો ન થાય, ત્યારે વધારાના માણસો 'પ્રચ્છન્ન બેરોજગાર' કહેવાય છે.

• ભારતમાં ખેતી ક્ષેત્રે આ પ્રકારની બેરોજગારી સૌથી વધુ જોવા મળે છે.

૪. 'ઘર્ષણજન્ય બેરોજગારી' ક્યારે સર્જાય છે?

ઉત્તર: જ્યારે જૂની ટેકનોલોજીના સ્થાને નવી ટેકનોલોજી આવે છે, ત્યારે શ્રમિકો અમુક સમય માટે કામ વગરના બને છે, તેને 'ઘર્ષણજન્ય બેરોજગારી' કહે છે.

• શ્રમિકો જ્યારે નવી ટેકનોલોજી શીખી લે છે ત્યારે આ બેરોજગારી દૂર થાય છે.
• ઉદાહરણ: ટાઈપરાઈટરના બદલે કોમ્પ્યુટર આવતા સર્જાયેલી સ્થિતિ.

૫. મનરેગા (MGNREGA) યોજનાના મુખ્ય ઉદ્દેશો જણાવો.

ઉત્તર: આ યોજના "કામ માંગો, કામ આપો" ના હેતુથી શરૂ કરવામાં આવી છે:

• દરેક કુટુંબના ઓછામાં ઓછા એક સભ્યને વર્ષમાં ૧૦૦ દિવસની કામની ખાતરી આપવી.
• જો સરકાર કામ ન આપી શકે, તો તેને 'બેરોજગારી ભથ્થું' આપવું પડે છે.

૬. 'વિશ્વ શ્રમ બજાર' નો ખ્યાલ સમજાવો.

ઉત્તર: જ્યારે વિશ્વના દેશો વચ્ચે શ્રમિકોનું આદાન-પ્રદાન (સ્થળાંતર) થાય છે, ત્યારે તેને 'વિશ્વ શ્રમ બજાર' કહેવાય છે.

• રોજગારી, ઉચ્ચ અભ્યાસ કે વધુ સારી કમાણી માટે લોકો એક દેશમાંથી બીજા દેશમાં જાય છે.
• બુદ્ધિશાળી લોકોના વિદેશ જવાથી ભારત જેવા દેશોમાં 'બ્રેઈન ડ્રેઈન' ની સમસ્યા સર્જાય છે.

📈 પ્રકરણ 17: ૩ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નો (સવિસ્તાર)

૧. ભારતમાં ગરીબી ઉદભવવાના મુખ્ય કારણો જણાવો.

ઉત્તર: ગરીબી એ અનેક કારણોનું પરિણામ છે:

• કૃષિ ક્ષેત્રે પછાતપણું: ખેતીમાં વરસાદની અનિશ્ચિતતા અને સિંચાઈની અપૂરતી સગવડોને કારણે ઉત્પાદન ઓછું થાય છે.
• નિરક્ષરતા: ભણતરના અભાવે ગ્રામીણ ગરીબો નવી ખેતી પદ્ધતિ કે અન્ય રોજગારી મેળવી શકતા નથી.
• વસ્તી વધારો: ભારતની વસ્તી ઝડપથી વધી રહી છે, જેની સામે સાધનો અને નોકરીઓ મર્યાદિત છે.
• ભાવ વધારો: ચીજવસ્તુઓના વધતા ભાવને કારણે ગરીબોની ખરીદશક્તિ ઘટે છે.
• સંયુક્ત કુટુંબ પ્રથા: મોટા પરિવારોમાં કમાનાર ઓછા અને ખાનાર વધુ હોવાથી માથાદીઠ આવક ઘટે છે.

૨. ભારતમાં બેરોજગારી ઘટાડવા માટે કયા પગલાં ભરવા જોઈએ?

ઉત્તર: બેરોજગારી દૂર કરવા માટે નીચેના પ્રયત્નો અનિવાર્ય છે:

• ગૃહ અને લઘુ ઉદ્યોગોનો વિકાસ: નાના ઉદ્યોગોમાં ઓછા મૂડીરોકાણે વધુ લોકોને રોજગારી આપી શકાય છે.
• શિક્ષણ પદ્ધતિમાં ફેરફાર: માત્ર પુસ્તકીયું જ્ઞાન નહીં પણ 'કૌશલ્ય આધારિત' (Skill-based) શિક્ષણ આપવું જોઈએ.
• ખેતી ક્ષેત્રે સઘનતા: વર્ષમાં એક કરતાં વધુ પાક લેવાય તેવી સગવડ ઉભી કરવી જેથી મોસમી બેરોજગારી ઘટે.
• સ્વરોજગારીને પ્રોત્સાહન: યુવાનોને પોતાનો ધંધો શરૂ કરવા માટે સસ્તી લોન અને તાલીમ આપવી જોઈએ.

૩. બેરોજગારીની આર્થિક અને સામાજિક અસરો જણાવો.

ઉત્તર: બેરોજગારી માત્ર વ્યક્તિને નહીં પણ આખા દેશને નુકસાન કરે છે:

• જીવનધોરણમાં ઘટાડો: આવક ન હોવાથી બેરોજગાર વ્યક્તિ અને તેનો પરિવાર ગરીબીમાં ધકેલાય છે.
• માનસિક અશાંતિ: લાંબા સમય સુધી કામ ન મળતા યુવાનો હતાશા અને નિરાશામાં ડૂબી જાય છે.
• ગુનાખોરીમાં વધારો: પેટ ભરવા માટે બેરોજગાર યુવાનો ઘણીવાર ચોરી, લૂંટફાટ કે નશીલા દ્રવ્યોના વેપાર તરફ વળે છે.
• બુદ્ધિધનનો બહિર્ગમન (Brain Drain): ભણેલા યુવાનો યોગ્ય કામ ન મળતા વિદેશ ચાલ્યા જાય છે, જે દેશ માટે મોટું નુકસાન છે.

૪. ટૂંકનોંધ લખો: અન્નસુરક્ષા (PDS) અને અન્નપૂર્ણા યોજના.

ઉત્તર: ગરીબોને ભૂખમરાથી બચાવવા સરકાર નીચે મુજબ કાર્ય કરે છે:

• જાહેર વિતરણ પ્રણાલી (PDS): વાજબી ભાવની દુકાનો (રેશન કાર્ડ) દ્વારા ગરીબોને ખૂબ જ સસ્તા દરે અનાજ, ખાંડ અને તેલ પૂરું પાડવામાં આવે છે.
• અન્નપૂર્ણા યોજના: અત્યંત ગરીબ અને નિરાધાર વૃદ્ધોને આ યોજના હેઠળ મફત કે નજીવા દરે અનાજ આપવામાં આવે છે.
• અંત્યોદય યોજના: સૌથી ગરીબ પરિવારોને દર મહિને 35 કિલો અનાજ આપવામાં આવે છે, જેથી કોઈ ભૂખ્યું ન સૂવે.

🏛️ પ્રકરણ 17: ૪ ગુણના મોસ્ટ IMP લાંબા પ્રશ્નો

૧. ગરીબી ઘટાડવાની વ્યૂહરચનાઓ સવિસ્તાર સમજાવો. (Most IMP)

ઉત્તર: ભારતમાં ગરીબીનું વિષચક્ર તોડવા માટે સરકારે નીચે મુજબની વ્યૂહરચનાઓ અપનાવી છે:

• ૧. ખેતી ક્ષેત્રે સુધારા: 'ગરીબી હટાવો' ના સૂત્ર સાથે સરકારે મોટા ઉદ્યોગોને બદલે કૃષિ ક્ષેત્ર પર ધ્યાન આપ્યું છે. જમીન ટોચ મર્યાદા ધારો, ગણોત ધારો અને સિંચાઈની યોજનાઓ દ્વારા ખેડૂતોની આવક વધારવા પ્રયાસ કર્યા છે.
• ૨. ગૃહ અને લઘુ ઉદ્યોગો: ગ્રામીણ ક્ષેત્રે ગરીબી ઘટાડવા માટે સરકારે પશુપાલન, ડેરી ઉદ્યોગ, મત્સ્ય ઉદ્યોગ અને લઘુ ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે, જેથી લોકોને ઘરે બેઠા રોજગારી મળે.
• ૩. રોજગારીલક્ષી કાર્યક્રમો: સરકારે 'મનરેગા' જેવી યોજનાઓ દ્વારા ગ્રામીણ બેરોજગારોને કામની ગેરંટી આપી છે, જેથી તેમની ખરીદશક્તિ વધે અને ગરીબી ઘટે.
• ૪. પાયાની સુવિધાઓ: ગરીબોને આવાસ, શિક્ષણ, આરોગ્ય, પીવાનું પાણી અને વીજળી જેવી સુવિધાઓ સસ્તા દરે કે મફત પૂરી પાડીને તેમનું જીવનધોરણ સુધારવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
• ૫. જાહેર વિતરણ પ્રણાલી (PDS): ગરીબોને ખાદ્ય સુરક્ષા આપવા માટે રેશનિંગ કાર્ડ દ્વારા સસ્તા અનાજની સુવિધા પૂરી પાડવામાં આવે છે.

૨. બેરોજગારી ઘટાડવાના મુખ્ય ઉપાયોની ચર્ચા કરો.

ઉત્તર: બેરોજગારી એ ભારતની જટિલ સમસ્યા છે, તેને દૂર કરવા માટે નીચેના પગલાં જરૂરી છે:

• આર્થિક વિકાસનો દર વધારવો: દેશનો આર્થિક વિકાસ દર ૭% થી ૮% સુધી લઈ જવો જોઈએ જેથી નવા રોજગારના ક્ષેત્રો ઉભા થાય.
• શ્રમપ્રધાન ઉત્પાદન પદ્ધતિ: એવા ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ જેમાં મશીનો કરતા માણસોની જરૂર વધુ હોય (દા.ત. કાપડ ઉદ્યોગ, ખાંડ ઉદ્યોગ).
• શિક્ષણ અને તાલીમ: વર્તમાન શિક્ષણ પદ્ધતિને વ્યવસાયલક્ષી બનાવવી જોઈએ. 'સ્કિલ ઇન્ડિયા' જેવા કાર્યક્રમો દ્વારા યુવાનોને તાલીમ આપી સ્વરોજગારી માટે તૈયાર કરવા જોઈએ.
• નવા ઉદ્યોગોને રાહત: જે ઉદ્યોગો વધુ રોજગારી આપે છે તેમને કરવેરામાં રાહત અને ઓછી વ્યાજે લોન આપવી જોઈએ.
• ગ્રામીણ વિકાસ: ગામડાઓમાં જ રોજગારી મળે તેવી સગવડ કરવી જોઈએ જેથી શહેરો તરફનું સ્થળાંતર અટકે.

૩. ગરીબી નિવારણ માટેના મુખ્ય કાર્યક્રમો વિશે ટૂંકમાં માહિતી આપો.

ઉત્તર: સરકારે ગરીબી નિર્મૂલન માટે નીચેના કાર્યક્રમો અમલમાં મૂક્યા છે:

• ૧. મનરેગા (MGNREGA): ગ્રામીણ કુટુંબના એક સભ્યને વર્ષમાં ૧૦૦ દિવસની કામની ખાતરી. આ યોજનામાં શારીરિક શ્રમ કરનારાઓને લઘુત્તમ વેતન આપવામાં આવે છે.
• ૨. મિશન મંગલમ: રાજ્ય સરકાર દ્વારા ગરીબ પરિવારની બહેનોને સખી મંડળોમાં જોડીને તેમને ગૃહ ઉદ્યોગોની તાલીમ અને આર્થિક મદદ પૂરી પાડવામાં આવે છે.
• ૩. દત્તોપંત ઠેંગડી કારીગર વ્યાજ સહાય યોજના: હસ્તકલા અને હાથશાળના કારીગરોને કાચો માલ ખરીદવા ઓછા વ્યાજે બેંક લોન આપવામાં આવે છે.
• ૪. જ્યોતિગ્રામ યોજના: ગામડાઓમાં ૨૪ કલાક વીજળી પૂરી પાડીને કુટિર ઉદ્યોગો અને ખેતીના વિકાસને વેગ આપવો.
• ૫. વાજપેયી બેંકેબલ યોજના: શહેરી અને ગ્રામીણ બેરોજગાર યુવાનોને સ્વરોજગારી માટે તાલીમ અને લોન પૂરી પાડવી.

Social science chapter 18 👇https://pramukhdps.blogspot.com/2026/01/10-18-imp-std-10-chapter-18-social.html

ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન: મિશન 2025 🎯

​શું તમારે સામાજિક વિજ્ઞાનમાં 80/80 મેળવવા છે?

મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸https://topmate.io/dangar_purna/1859041

​✅ ખાસિયતો:

• ​📌 નવી બ્લુપ્રિન્ટ મુજબ IMP પ્રશ્નો
• ​🗺️ નકશા પૂર્તિની સરળ સમજૂતી
• ​📝 મુદ્દાસર અને સરળ ભાષામાં જવાબો
• ​⚡ વિભાગ-A માટે ટૂંકા પ્રશ્નોનો સંગ્રહ

​તમારી તૈયારીને બનાવો સ્માર્ટ અને મેળવો બોર્ડમાં સફળતા!