ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 20: ભારતની સામાજિક સમસ્યાઓ અને પડકારો | IMP નોટ્સ( Std 10 th Chapter 20 Social science Gujrati ma)

પ્રકરણ 20: ભારતની સામાજિક સમસ્યાઓ અને પડકારો

સાંપ્રદાયિકતા, જ્ઞાતિવાદ અને આતંકવાદની સંપૂર્ણ સમજૂતી

🤝 ૧. સાંપ્રદાયિકતા: અર્થ અને ઉપાયો

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ કે જૂથ પોતાના ધર્મને શ્રેષ્ઠ માની બીજા ધર્મને નીચું ગણે અને ધર્મના નામે ઝઘડો કરે, તેને સાંપ્રદાયિકતા કહેવાય.

• રોજિંદું ઉદાહરણ: સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ ધર્મ વિશે ખોટી અફવા ફેલાવીને લોકો વચ્ચે વેરઝેર પેદા કરવું.
• દૂર કરવાના ઉપાયો:
  • શિક્ષણ દ્વારા બાળકોમાં 'સર્વધર્મ સમભાવ'ની ભાવના કેળવવી.
  • રાજકીય પક્ષોએ ધર્મના નામે મત ન માંગવા જોઈએ.
  • સામાજિક કાર્યકર્તાઓ અને મીડિયાએ દેશની એકતા પર ભાર મૂકવો.

🛡️ ૨. લઘુમતીઓ અને નબળા વર્ગોનું રક્ષણ

ભારતનું બંધારણ દરેક નાગરિકને સમાન હક આપે છે, ખાસ કરીને અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) માટે:

• કલમ ૧૭: અસ્પૃશ્યતા (Untouchability) નાબૂદ કરવામાં આવી છે.
• શૈક્ષણિક લાભ: સરકારી નોકરીઓ અને શિક્ષણમાં બેઠકો અનામત રાખવી.
• ધાર્મિક સ્વતંત્રતા: લઘુમતીઓ પોતાની શિક્ષણ સંસ્થાઓ સ્થાપી શકે છે.

⚠️ ૩. આતંકવાદ અને બળવાખોરી (તફાવત)

આ પ્રશ્ન બોર્ડમાં વારંવાર પૂછાય છે. આતંકવાદ કોઈ એક દેશની નહીં પણ આખા વિશ્વની સમસ્યા છે.

બાબત	આતંકવાદ	બળવાખોરી (નકસલવાદ)
વ્યાપ	વૈશ્વિક સમસ્યા છે.	સ્થાનિક કે પ્રાદેશિક સમસ્યા છે.
સહકાર	સ્થાનિક લોકોનો સહકાર મળે પણ ખરો અને ન પણ મળે.	સ્થાનિક લોકોના સહકારથી ચાલે છે.

🚩 ૪. નકસલવાદ: ભારતનો આંતરિક પડકાર

પશ્ચિમ બંગાળના નકસલબારી ગામથી શરૂ થયેલું આ આંદોલન આજે છત્તીસગઢ, ઝારખંડ અને ઓડિશા જેવા રાજ્યોમાં ફેલાયેલું છે.

• તેઓ માઓ-ત્સે-તુંગની વિચારધારામાં માને છે.
• ગરીબ ખેડૂતો અને આદિવાસીઓના નામે સરકાર સામે હથિયાર ઉઠાવે છે.

📊 પ્રકરણ 20: માસ્ટર ટ્રીક ટેબલ (Quick Scan)

⚔️ આતંકવાદ અને બળવાખોરી (તફાવત ટ્રીક)

વિગત	આતંકવાદ (Terrorism)	બળવાખોરી (Insurgency)
સ્વરૂપ	વૈશ્વિક સમસ્યા (Global)	પ્રાદેશિક સમસ્યા (Regional)
લક્ષ્ય	સરકાર અને માનવતા વિરુદ્ધ	પોતાની સરકાર વિરુદ્ધ જ
સમર્થન	લોકોનો ડર હોય છે.	લોકોનો સહકાર મળે છે.

📜 મહત્વની બંધારણીય કલમો (SC/ST/લઘુમતી)

કલમ નંબર	શું જોગવાઈ છે? (શોર્ટ ટ્રીક)
કલમ ૧૫	ધર્મ, જ્ઞાતિ કે લિંગના આધારે ભેદભાવ મનાઈ.
કલમ ૧૭	અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી (Untouchability Removed).
કલમ ૨૫	કોઈપણ ધર્મ પાળવાની સ્વતંત્રતા.
કલમ ૪૬	SC/ST ના શૈક્ષણિક અને આર્થિક હિતોનું રક્ષણ.

🚩 નકસલવાદ: ક્યાં અને ક્યારે?

📍 શરૂઆત: ૧૯૬૭ માં પશ્ચિમ બંગાળના નકસલબારી વિસ્તારથી.

🚩 વિચારધારા: ચીની ક્રાંતિ (માઓ-ત્સે-તુંગ).

🗺️ મુખ્ય અસર: પશ્ચિમ બંગાળ, ઓડિશા, આંધ્રપ્રદેશ, છત્તીસગઢ, ઝારખંડ.

🚩 પ્રકરણ 20: બોર્ડ સ્પેશિયલ હેતુલક્ષી પ્રશ્નો

વિભાગ 1: ૧૦ બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો (MCQ)

1. ભારતની સામાજિક સંરચના કઈ બાબત પર આધારિત છે?
   (A) સાંપ્રદાયિકતા (B) જ્ઞાતિવાદ (C) આતંકવાદ (D) ભાષાવાદ
2. કઈ કલમ દ્વારા અસ્પૃશ્યતા નાબૂદ કરવામાં આવી છે?
   (A) કલમ ૧૫ (B) કલમ ૧૭ (C) કલમ ૨૫ (D) કલમ ૪૬
3. નકસલવાદી આંદોલનની શરૂઆત કયા રાજ્યમાંથી થઈ હતી?
   (A) બિહાર (B) પશ્ચિમ બંગાળ (C) ઓડિશા (D) આંધ્રપ્રદેશ
4. આતંકવાદ એ કેવી સમસ્યા છે?
   (A) પ્રાદેશિક (B) રાષ્ટ્રીય (C) વૈશ્વિક (D) સ્થાનિક
5. કઈ વિચારધારા મુજબ નકસલવાદી આંદોલન ચાલે છે?
   (A) ગાંધીવાદી (B) માઓવાદી (C) લોકશાહી (D) સમાજવાદી
6. બંધારણની કઈ કલમ લઘુમતીઓને તેમની શિક્ષણ સંસ્થાઓ સ્થાપવાનો હક આપે છે?
   (A) કલમ ૨૫ (B) કલમ ૧૭ (C) કલમ ૩૦ (D) કલમ ૪૬
7. નકસલબારી આંદોલન કયા વર્ષમાં શરૂ થયું હતું?
   (A) ૧૯૪૭ (B) ૧૯૫૦ (C) ૧૯૬૭ (D) ૨૦૦૦
8. દક્ષિણ ભારતમાં કયું બળવાખોર સંગઠન સક્રિય હતું?
   (A) ઉલ્ફા (B) મિઝો નેશનલ ફ્રન્ટ (C) લિટે (LTTE) (D) નકસલવાદ
9. સાંપ્રદાયિકતા એ કોના માર્ગમાં અવરોધક છે?
   (A) રાષ્ટ્રીય એકતા (B) જ્ઞાતિવાદ (C) ધર્મ (D) આર્થિક પ્રગતિ
10. બંધારણની કઈ કલમ મુજબ કોઈપણ ધર્મ પાળવાની સ્વતંત્રતા છે?
    (A) કલમ ૧૫ (B) કલમ ૧૭ (C) કલમ ૨૫ (D) કલમ ૪૬

વિભાગ 2: ૧૦ ખાલીજગ્યા પૂરો

• ૧. આતંકવાદ એ એક સંગઠિત અને આયોજનબદ્ધ હિંસા છે.
• ૨. ભારત બિનસાંપ્રદાયિક દેશ છે.
• ૩. અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિની યાદી રાષ્ટ્રપતિ ના આદેશથી નક્કી થાય છે.
• ૪. પશ્ચિમ બંગાળના નકસલબારી વિસ્તારથી બળવાખોરી શરૂ થઈ.
• ૫. સાંપ્રદાયિકતા એ લોકશાહી માટે પડકારરૂપ છે.
• ૬. કલમ ૪૬ મુજબ SC/ST ના કલ્યાણ માટે જોગવાઈ છે.
• ૭. આતંકવાદ એ માનવતા વિરુદ્ધનું કૃત્ય છે.
• ૮. જ્ઞાતિવાદ ને કારણે સમાજમાં ઉંચ-નીચના ભેદભાવો સર્જાય છે.
• ૯. લઘુમતીઓના હિતોનું રક્ષણ કરવા રાષ્ટ્રીય લઘુમતી પંચ છે.
• ૧૦. અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી માટે કલમ ૧૭ મહત્વની છે.

વિભાગ 3: ૧૦ ખરા-ખોટા જણાવો

• ૧. આતંકવાદ એ સ્થાનિક સમસ્યા છે. - ખોટું (વૈશ્વિક છે)
• ૨. ભારતમાં જ્ઞાતિ પ્રથા પ્રાચીન સમયથી છે. - ખરું
• ૩. બળવાખોરી એ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ફેલાયેલી છે. - ખોટું
• ૪. બંધારણ મુજબ ભારત એક ધર્મનિરપેક્ષ દેશ છે. - ખરું
• ૫. નકસલવાદનો ઉદભવ રશિયામાં થયો હતો. - ખોટું (ભારતમાં થયો)
• ૬. સાંપ્રદાયિકતા દેશને તોડવાનું કામ કરે છે. - ખરું
• ૭. આતંકવાદમાં કોઈ ધર્મ કે સંપ્રદાય હોતો નથી. - ખરું
• ૮. કલમ ૧૭ દ્વારા અસ્પૃશ્યતાનો સ્વીકાર કરાયો છે. - ખોટું (નાબૂદી કરાઈ છે)
• ૯. નકસલવાદીઓ માઓ-ત્સે-તુંગની વિચારધારામાં માને છે. - ખરું
• ૧૦. ભારતની એકતા માટે જ્ઞાતિવાદ આશીર્વાદરૂપ છે. - ખોટું

📝 પ્રકરણ 20: ૨ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નોત્તર

૧. સાંપ્રદાયિકતા એટલે શું?

ઉત્તર:

• જ્યારે કોઈ ધાર્મિક સમૂહ કે સંપ્રદાય પોતાના હિતને અન્ય સંપ્રદાયોના હિતથી અલગ ગણે અને પોતાનો ધર્મ શ્રેષ્ઠ માને ત્યારે સાંપ્રદાયિકતા સર્જાય છે.
• તે સમાજના વિભાજન તરફ દોરી જાય છે અને રાષ્ટ્રીય એકતામાં અવરોધ ઊભો કરે છે.

૨. 'લઘુમતી' (Minority) કોને કહેવાય?

ઉત્તર:

• ધર્મ કે ભાષાના આધારે કોઈ ચોક્કસ પ્રદેશ કે દેશમાં વસ્તીના અડધાથી ઓછી સંખ્યા ધરાવતા સમૂહને લઘુમતી કહેવાય છે.
• ભારતમાં લઘુમતીઓને તેમના ધર્મ અને સંસ્કૃતિના રક્ષણ માટે ખાસ બંધારણીય અધિકારો આપવામાં આવ્યા છે.

૩. બંધારણની કલમ ૧૭ વિશે માહિતી આપો.

ઉત્તર:

• બંધારણની કલમ ૧૭ દ્વારા અસ્પૃશ્યતા (Untouchability) ને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવામાં આવી છે.
• કોઈપણ સ્વરૂપે અસ્પૃશ્યતાનું આચરણ કરવું એ કાયદેસરનો ગુનો છે અને તેના માટે સજાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

૪. આતંકવાદની વ્યાખ્યા આપો.

ઉત્તર:

• આતંકવાદ એ એક સંગઠિત, આયોજનબદ્ધ અને જાણી જોઈને કરવામાં આવતું હિંસક કૃત્ય છે.
• જેનો હેતુ ભય, અરાજકતા અને વિનાશ દ્વારા પોતાના ઉદ્દેશ્યો પૂરા કરવાનો અને માનવતાનો નાશ કરવાનો હોય છે.

૫. નકસલવાદી આંદોલન ક્યાં અને ક્યારથી શરૂ થયું?

ઉત્તર:

• નકસલવાદી આંદોલન ૧૯૬૭ માં પશ્ચિમ બંગાળના નકસલબારી વિસ્તારથી શરૂ થયું હતું.
• તે ચીની ક્રાંતિના નેતા માઓ-ત્સે-તુંગની વિચારધારાથી પ્રેરિત છે, તેથી તેને માઓવાદી આંદોલન પણ કહેવાય છે.

૬. અસમના મુખ્ય બળવાખોર સંગઠનોના નામ જણાવો.

ઉત્તર: અસમમાં સક્રિય મુખ્ય સંગઠનો નીચે મુજબ છે:

• ૧. ULFA (યુનાઈટેડ લિબરેશન ફ્રન્ટ ઓફ અસમ)
• ૨. NDFB (નેશનલ ડેમોક્રેટિક ફ્રન્ટ ઓફ બોડોલેન્ડ)

૭. સાંપ્રદાયિકતા દૂર કરવા શિક્ષણમાં શું કરી શકાય?

ઉત્તર:

• શિક્ષણના અભ્યાસક્રમમાં સર્વધર્મ સંભાવના મૂલ્યો દાખલ કરવા જોઈએ.
• શાળાઓમાં તમામ ધર્મોના તહેવારોની ઉજવણી કરવી જોઈએ જેથી બાળકોમાં એકતા અને સમાનતાની ભાવના કેળવાય.

📈 પ્રકરણ 20: ૩ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નો (વિભાગ-C)

૧. સાંપ્રદાયિકતા દૂર કરવાના ઉપાયો સવિસ્તાર જણાવો.

ઉત્તર: સાંપ્રદાયિકતા દેશની એકતા માટે ખતરો છે, તેને દૂર કરવા નીચેના પગલાં ભરવા જોઈએ:

• શિક્ષણની ભૂમિકા: અભ્યાસક્રમમાં તમામ ધર્મોના સારા તત્વોનો સમાવેશ કરવો જોઈએ. શાળાઓમાં સર્વધર્મ પ્રાર્થનાઓ અને સામાજિક ઉત્સવો ઉજવવા જોઈએ.
• રાજકીય પક્ષો: ચૂંટણી દરમિયાન રાજકીય પક્ષોએ ધર્મના આધારે મત ન માંગવા જોઈએ અને ધર્મ આધારિત પક્ષોને માન્યતા ન આપવી જોઈએ.
• રેડિયો અને ટીવી: પ્રસાર માધ્યમોએ રાષ્ટ્રીય હિત અને સર્વધર્મ સમભાવનો પ્રચાર કરવો જોઈએ. ધાર્મિક કટ્ટરતા ફેલાવતા કાર્યક્રમો રોકવા જોઈએ.
• યુવા વર્ગ: યુવાનોમાં વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ કેળવવો જોઈએ જેથી તેઓ અફવાઓથી દૂર રહે અને રાષ્ટ્રવાદમાં માને.

૨. આતંકવાદ અને બળવાખોરી વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ કરો.

ઉત્તર: આ પ્રશ્ન વારંવાર તફાવતના સ્વરૂપે પૂછાય છે:

બાબત	બળવાખોરી (Insurgency)	આતંકવાદ (Terrorism)
વ્યાપ	તે જે-તે રાષ્ટ્રની સમસ્યા છે (પ્રાદેશિક).	તે આખા વિશ્વની સમસ્યા છે (વૈશ્વિક).
સહકાર	તેને સ્થાનિક લોકોનો સહકાર મળે છે.	તેને સ્થાનિક લોકોનો સહકાર મળતો નથી.
લક્ષ્ય	પોતાની સરકાર વિરુદ્ધની લડત છે.	તે માનવતા વિરુદ્ધનું કૃત્ય છે.

૩. લઘુમતીઓના હિતોના રક્ષણ માટે કઈ બંધારણીય જોગવાઈઓ છે?

ઉત્તર: ભારતનું બંધારણ લઘુમતીઓને નીચેના અધિકારો આપે છે:

• શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ: લઘુમતીઓ પોતાની પસંદગીની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સ્થાપી શકે છે અને તેનું વહીવટ કરી શકે છે.
• ભાષા અને લિપિ: દરેક નાગરિકને પોતાની આગવી ભાષા, લિપિ કે સંસ્કૃતિ જાળવવાનો અને વિકસાવવાનો અધિકાર છે.
• સરકારી સહાય: સરકાર શૈક્ષણિક સહાય આપવામાં લઘુમતી સંસ્થાઓ સામે ભેદભાવ રાખી શકતી નથી.
• ધાર્મિક સ્વતંત્રતા: તેઓ પોતાના ધર્મનો પ્રચાર અને પ્રસાર કરવા માટે સ્વતંત્ર છે.

૪. અનુસૂચિત જાતિઓના કલ્યાણ માટે બંધારણમાં કઈ ખાસ જોગવાઈઓ છે?

ઉત્તર: ખાસ કરીને આર્થિક અને સામાજિક ન્યાય માટે નીચેની કલમો છે:

• કલમ ૧૭: આ કલમ દ્વારા 'અસ્પૃશ્યતા' નાબૂદ કરવામાં આવી છે અને તેનો કોઈપણ સ્વરૂપે અમલ ગુનો ગણાય છે.
• કલમ ૨૫: હિંદુઓની ધાર્મિક સંસ્થાઓ (મંદિરો) તમામ જ્ઞાતિઓ અને વર્ગો માટે ખુલ્લા રાખવાની જોગવાઈ છે.
• અનામત (Reservation): સંસદ, વિધાનસભા અને સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓમાં બેઠકો અનામત રાખવામાં આવી છે.

🏛️ પ્રકરણ 20: ૪ ગુણના મોસ્ટ IMP લાંબા પ્રશ્નો

૧. આતંકવાદની સમાજ પર થતી નકારાત્મક અસરો સવિસ્તાર સમજાવો. (5 Star IMP)

ઉત્તર: આતંકવાદ એ માનવતા વિરુદ્ધનું કૃત્ય છે, તેની સામાજિક અસરો નીચે મુજબ છે:

• ૧. ભય અને અસુરક્ષા: આતંકવાદને કારણે સમાજમાં ડર અને ફફડાટ ફેલાય છે. લોકો જાહેર સ્થળો (જેમ કે બજાર, રેલવે સ્ટેશન) પર જતાં ગભરાય છે.
• ૨. રાષ્ટ્રીય એકતા પર અસર: આતંકવાદીઓ સમાજમાં પરસ્પર અવિશ્વાસ પેદા કરે છે, જેનાથી ભાઈચારો ઘટે છે અને કોમી રમખાણો થવાની શક્યતા વધે છે.
• ૩. વિકાસમાં અવરોધ: જે વિસ્તારોમાં આતંકવાદ વધુ હોય ત્યાં શિક્ષણ, આરોગ્ય અને અન્ય પાયાની સુવિધાઓનો વિકાસ અટકી જાય છે.
• ૪. નવી પેઢી પર અસર: બાળકો અને યુવાનોના માનસ પર હિંસાની ખરાબ અસર પડે છે, જે તેમના ભવિષ્ય માટે ઘાતક સાબિત થાય છે.
• ૫. માનવ અધિકારોનું હનન: નિર્દોષ લોકોના જીવ જાય છે અને મિલકતોને નુકસાન થાય છે, જે માનવતા માટે સૌથી મોટો ખતરો છે.

૨. આતંકવાદની આર્થિક અસરો સવિસ્તાર સમજાવો.

ઉત્તર: આતંકવાદ દેશના આર્થિક વિકાસની કમર તોડી નાખે છે:

• ૧. મિલકતોનું નુકસાન: બોમ્બ બ્લાસ્ટ કે હિંસામાં રેલવે, બસો, અને જાહેર મિલકતોને કરોડોનું નુકસાન થાય છે, જેનો બોજ અંતે પ્રજા પર ટેક્સ રૂપે આવે છે.
• ૨. સંરક્ષણ ખર્ચમાં વધારો: સરકારે દેશની સુરક્ષા પાછળ અબજો રૂપિયા ખર્ચવા પડે છે. આ પૈસા જો વિકાસ પાછળ વપરાયા હોત તો દેશ વધુ પ્રગતિ કરત.
• ૩. પ્રવાસન ઉદ્યોગ પર અસર: આતંકવાદ પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં (દા.ત. કાશ્મીર) પ્રવાસીઓ જવાનું ટાળે છે, જેનાથી સ્થાનિક લોકોની રોજગારી છીનવાઈ જાય છે.
• ૪. વેપાર-ઉદ્યોગમાં મંદી: અસુરક્ષાને કારણે રોકાણકારો નવા ઉદ્યોગો સ્થાપતા નથી, પરિણામે બેરોજગારી વધે છે.
• ૫. પરિવહનને નુકસાન: વાહનવ્યવહાર ઠપ્પ થઈ જવાથી માલ-સામાનની હેરફેર અટકી જાય છે અને મોંઘવારી વધે છે.

૩. સાંપ્રદાયિકતા એટલે શું? તેને દૂર કરવાના અસરકારક ઉપાયો વર્ણવો.

ઉત્તર: સાંપ્રદાયિકતા એ લોકશાહી માટે પડકાર છે. (નોંધ: આ પ્રશ્ન ૪ માર્કમાં પુછાય ત્યારે તમારે ઉપાયોને વધુ લંબાવવા પડશે).

અર્થ:

જ્યારે કોઈ સંપ્રદાય પોતાના હિતને જ રાષ્ટ્રહિત સમજે અને બીજા ધર્મો પ્રત્યે વેરભાવ રાખે ત્યારે સાંપ્રદાયિકતા જન્મે છે.

નિવારણના ઉપાયો:

• શિક્ષણ અને શાળા: અભ્યાસક્રમમાં સર્વધર્મ સંભાવના પાઠ હોવા જોઈએ. પ્રાર્થના સભાઓમાં દરેક ધર્મના સારા વિચારો કહેવા જોઈએ.
• મીડિયાની ભૂમિકા: રેડિયો, ટીવી અને અખબારોએ કોમી ઉશ્કેરણી થાય તેવા સમાચાર ન આપવા જોઈએ અને દેશની એકતાના કાર્યક્રમો પ્રસારિત કરવા જોઈએ.
• ચૂંટણી પ્રક્રિયા: ધર્મ કે જાતિના આધારે ટિકિટ આપવાનું બંધ કરવું જોઈએ અને ધાર્મિક સંગઠનોનું રાજકીયકરણ રોકવું જોઈએ.
• સામાજિક કાર્ય: વિવિધ ધર્મના લોકો સાથે મળીને તહેવારો ઉજવે તેવા પ્રયત્નો કરવા જોઈએ.

• Social science chapter 21👇https://pramukhdps.blogspot.com/2026/01/10-21-imp-std-10-th-chapter-21-social.html

ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન: મિશન 2025 🎯

​શું તમારે સામાજિક વિજ્ઞાનમાં 80/80 મેળવવા છે?

મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸https://topmate.io/dangar_purna/1859041

​✅ ખાસિયતો:

• ​📌 નવી બ્લુપ્રિન્ટ મુજબ IMP પ્રશ્નો
• ​🗺️ નકશા પૂર્તિની સરળ સમજૂતી
• ​📝 મુદ્દાસર અને સરળ ભાષામાં જવાબો
• ​⚡ વિભાગ-A માટે ટૂંકા પ્રશ્નોનો સંગ્રહ

​તમારી તૈયારીને બનાવો સ્માર્ટ અને મેળવો બોર્ડમાં સફળતા!