ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 3: શિલ્પ અને સ્થાપત્ય | સંપૂર્ણ IMP શોર્ટ નોટ્સ(Std 10 Chapter 3 Social science)

પ્રકરણ 3: શિલ્પ અને સ્થાપત્ય

GSEB પાઠ્યપુસ્તક આધારિત સંપૂર્ણ શોર્ટ નોટ્સ

🏙️ ૧. પ્રાચીન ભારતનું નગર આયોજન

પ્રાચીન ભારતના નગરો મુખ્ય ત્રણ વિભાગોમાં વહેંચાયેલા હતા:

1. શાસક અધિકારીઓનો ગઢ (સીટડલ): જે ઊંચાઈ પર બાંધવામાં આવતો.
2. અન્ય અધિકારીઓના આવાસો: જે રક્ષણાત્મક દીવાલોથી સુરક્ષિત હતા.
3. સામાન્ય નગરજનોના આવાસો: જે મુખ્યત્વે હાથે ઘડેલી ઈંટોના બનેલા હતા.

🏛️ ૨. મોહેં-જો-દડો (૧૯૨૨)

રાખાલદાસ બેનર્જી અને દયારામ સહાનીએ આ સંસ્કૃતિ શોધી હતી. 'મોહેં-જો-દડો' એટલે 'મરેલાનો ટેકરો'.

• રસ્તાઓ: 9.75 મીટર પહોળા, રસ્તાઓ એકબીજાને કાટખૂણે છેદતા હતા.
• ગટર યોજના: જેવી ગટર યોજના આજે માત્ર ભૂમધ્ય સમુદ્રના 'ક્રીટ ટાપુ' પર જ જોવા મળે છે.
• જાહેર સ્નાનાગાર: ઉત્સવો કે ધાર્મિક પ્રસંગોએ વપરાતું મોટું સ્નાનાગાર.

🚢 ૩. લોથલ અને ધોળાવીરા (ગુજરાત)

📍 લોથલ (અમદાવાદ): ભોગાવો નદી કિનારે આવેલું પ્રાચીન ભારતનું સૌથી મોટું બંદર હતું. અહીંથી 'ધક્કો' (Dockyard) મળી આવ્યો છે.

📍 ધોળાવીરા (કચ્છ): તે ભચાઉ તાલુકાના ખદીરબેટમાં આવેલું છે. અહીંનું નગર આયોજન ત્રિસ્તરીય (સીટડલ, ઉપલું નગર, નીચલું નગર) હતું.

🗿 ૪. મૌર્યકાલીન સ્થાપત્ય

• 🛕 સાંચીનો સ્તૂપ: અશોકના સમયમાં બંધાયેલ ઈંટોનો સ્તૂપ. સ્તૂપ એટલે ભગવાન બુદ્ધના દેહાવશેષોને ડાબલામાં મૂકી તેના પર બનતી અર્ધગોળાકાર ઈમારત.
• 🦁 સારનાથનો સિંહસ્તંભ: ભારતની શિલ્પકલાનો શ્રેષ્ઠ નમૂનો. તેની પર પરસ્પર પીઠ ટેકવીને ઉભેલા ચાર સિંહો છે, જેને ભારતની રાષ્ટ્રમુદ્રા તરીકે સ્વીકારાઈ છે.

☀️ ૫. ગુજરાતનું સ્થાપત્ય

📍 મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર: ઈ.સ. 1026 માં સોલંકી રાજા ભીમદેવ પ્રથમ ના સમયમાં બંધાયું. તેનું પ્રવેશદ્વાર પૂર્વ દિશામાં છે, જેથી સૂર્યનું પ્રથમ કિરણ ગર્ભગૃહમાં રહેલી મૂર્તિના મણી પર પડે છે.

📍 રાણકી વાવ: રાણી ઉદયમતીએ બંધાવેલી સાત માળની આ વાવ UNESCO એ વિશ્વ વારસામાં સ્થાન આપ્યું છે.

📍 સીદી સૈયદની જાળી: અમદાવાદની આ જાળીમાં અદભૂત વનસ્પતિની ભૌમિતિક કોતરણી છે.

🕌 ૬. દ્રવિડ શૈલી અને સ્થાપત્ય

દક્ષિણ ભારતના મંદિરો પિરામિડ આકારના અને બહુમાળી હોય છે. તેના પ્રવેશદ્વારને 'ગોપુરમ' કહેવાય છે.

બૃહદેશ્વર મંદિર (તાંજોર): રાજરાજ પ્રથમ દ્વારા નિર્મિત ૧૩ માળનું ગોપુરમ ધરાવતું ભવ્ય મંદિર.

🚀 પ્રકરણ 3: માસ્ટર રિવિઝન કોષ્ટક & મેમરી ટ્રીક્સ

📊 સ્થાપત્ય અને તેની મુખ્ય ખાસિયતો

સ્થાપત્ય / સ્થળ	મુખ્ય ઓળખ (Key Point)	ખાસ નોંધ
મોહેં-જો-દડો	મરેલાનો ટેકરો	કાટખૂણે છેદતા રસ્તા & ગટર યોજના
લોથલ (અમદાવાદ)	પ્રાચીન બંદર (ભોગાવો નદી)	'ધક્કો' (Dockyard) મળી આવ્યો
ધોળાવીરા (કચ્છ)	ત્રિસ્તરીય નગર આયોજન	સાઈન બોર્ડ & પાણીની શુદ્ધિકરણ પ્રણાલી
સાંચીનો સ્તૂપ	મધ્યપ્રદેશ (અશોકનો સમય)	અર્ધગોળાકાર ઈંટોનું સ્થાપત્ય
મોઢેરા સૂર્યમંદિર	રાજા ભીમદેવ પ્રથમ (૧૦૨૬)	ઈરાની શૈલી & સૂર્યના કિરણનો ચમત્કાર
કોણાર્ક સૂર્યમંદિર	ઓડિશા (કાળા પેગોડા)	રથ આકારનું મંદિર (૭ ઘોડા)

🔍 આ શબ્દો પરીક્ષામાં વારંવાર પૂછાય છે:

💠 સીટડલ: શાસક અધિકારીઓનો ઊંચો કિલ્લો.

💠 સ્તૂપ: બુદ્ધના અવશેષો પર બનતી અર્ધગોળાકાર ઈમારત.

💠 ગોપુરમ: દક્ષિણ ભારતીય મંદિરોનું ભવ્ય પ્રવેશદ્વાર.

💠 વિહાર: બૌદ્ધ સાધુઓ માટે રહેવાનું અને અભ્યાસ કરવાનું સ્થળ.

🎯 સુપર મેમરી ટ્રીક્સ:

✅ મોહેં-જો-દડો = મરેલાનો ટેકરો: યાદ રાખો, મરેલા લોકો 'શાંત' હોય પણ અહીંની 'ગટર' અને 'રસ્તા' બોલતા (વખાણવા લાયક) હતા.

✅ લોથલ = લ (ભોગાવો): લોથલ અમદાવાદમાં 'ભોગાવો' નદી કિનારે છે. યાદ રાખો: લોથલમાં વહાણ 'ભોગવવા' (ચલાવવા) માટે 'ધક્કો' (Dockyard) હતો.

✅ ગોપુરમ ટ્રીક: 'ગો' એટલે 'ગેટ' (Gate). દક્ષિણ ભારતના મંદિરોમાં ભગવાન કરતા 'ગેટ' (ગોપુરમ) વધુ સુંદર હોય છે.

🏛️ પ્રકરણ ૩: શિલ્પ અને સ્થાપત્ય - IMP હેતુલક્ષી પ્રશ્નો

Section A: ૧૦ બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો (MCQ)

1. 'મોહેં-જો-દડો' શબ્દનો અર્થ શું થાય છે?
   (A) સુખનો દરિયો (B) મરેલાનો ટેકરો (C) સજીવોનું ધામ (D) પ્રાચીન નગર
2. કયા સ્થળેથી વહાણ લાંગરવા માટેનો 'ધક્કો' (Dockyard) મળી આવ્યો છે?
   (A) લોથલ (B) હડપ્પા (C) ધોળાવીરા (D) રંગપુર
3. સ્તૂપના ચારેબાજુ આવેલી પાળીને શું કહેવામાં આવે છે?
   (A) મેઢી (B) હર્મિકા (C) તોરણ (D) પ્રદક્ષિણા પથ
4. વિશ્વવિખ્યાત 'સારનાથનો સિંહસ્તંભ' કયા રાજાના સમયમાં નિર્માણ પામ્યો હતો?
   (A) ચંદ્રગુપ્ત (B) બિંદુસાર (C) અશોક (D) અજાતશત્રુ
5. દક્ષિણ ભારતના મંદિરોના ભવ્ય પ્રવેશદ્વારને શું કહેવાય છે?
   (A) શિખર (B) વિમાન (C) ગોપુરમ (D) મંડપ
6. કોણાર્કનું સૂર્યમંદિર કયા રાજ્યમાં આવેલું છે?
   (A) ગુજરાત (B) ઓડિશા (C) તમિલનાડુ (D) મધ્યપ્રદેશ
7. કયા નગરનું આયોજન 'ત્રિસ્તરીય' (સીટડલ, ઉપલું નગર, નીચલું નગર) હતું?
   (A) લોથલ (B) મોહેં-જો-દડો (C) ધોળાવીરા (D) હડપ્પા
8. મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર કયા રાજાના શાસનકાળમાં બંધાયું હતું?
   (A) ભીમદેવ પ્રથમ (B) સિદ્ધરાજ જયસિંહ (C) મૂળરાજ સોલંકી (D) કુમારપાળ
9. કઈ સ્થાપત્ય શૈલીમાં મંદિરો પિરામિડ આકારના અને બહુમાળી હોય છે?
   (A) નાગર શૈલી (B) વેસર શૈલી (C) દ્રવિડ શૈલી (D) મથુરા શૈલી
10. અમદાવાદમાં આવેલી કઈ જાળી તેની બારીક વનસ્પતિ કોતરણી માટે પ્રખ્યાત છે?
    (A) સીદી સૈયદની જાળી (B) જામા મસ્જિદ (C) ઝૂલતા મિનારા (D) રાણી સિપ્રીની મસ્જિદ

Section B: ૧૦ ખાલીજગ્યા પૂરો

• ૧. મોહેં-જો-દડોની ગટર યોજના જેવી વ્યવસ્થા ભૂમધ્ય સમુદ્રના ક્રીટ ટાપુ પર જોવા મળે છે.
• ૨. ગુજરાતમાં ધોળાવીરા માંથી દસ અક્ષરોવાળું સાઈનબોર્ડ મળી આવ્યું છે.
• ૩. સ્તૂપની આસપાસ ફરવા માટેના ગોળાકાર રસ્તાને પ્રદક્ષિણા પથ કહેવાય છે.
• ૪. મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર ઈરાની શૈલીમાં બંધાયેલું છે.
• ૫. ઓડિશાનું કોણાર્ક સૂર્યમંદિર કાળા પેગોડા તરીકે ઓળખાય છે.
• ૬. ભગવાન બુદ્ધના દેહાવશેષોને ડાબલામાં મૂકી તેના પર રચાતી અર્ધગોળાકાર ઈમારત એટલે સ્તૂપ.
• ૭. અમદાવાદને યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા વર્લ્ડ હેરિટેજ સિટી જાહેર કરવામાં આવ્યું છે.
• ૮. મોઢેરાના સૂર્યમંદિરમાં સૂર્યની કુલ ૧૨ (બાર) વિવિધ મૂર્તિઓ છે.
• ૯. લોથલ અમદાવાદ જિલ્લાના ધોળકા તાલુકામાં આવેલું છે.
• ૧૦. જૂનાગઢમાં ઉપરકોટ નો કિલ્લો આવેલો છે.

Section C: ૧૦ ખરા-ખોટા જણાવો

• ૧. લોથલ ભોગાવો અને સાબરમતી નદીઓના વચ્ચેના પ્રદેશમાં આવેલું છે. - ખરું
• ૨. સ્તૂપના અંડાકાર ભાગની ટોચની ચારેબાજુ આવેલી પાળીને 'મેઢી' કહેવાય. - ખોટું (હર્મિકા કહેવાય)
• ૩. સારનાથના સિંહસ્તંભમાં પાંચ સિંહોની આકૃતિ છે. - ખોટું (ચાર સિંહો છે)
• ૪. પાટણમાં સાત માળની 'રાણકી વાવ' આવેલી છે. - ખરું
• ૫. સ્તંભલેખો બ્રાહ્મી લિપિમાં કોતરાયેલા છે. - ખરું
• ૬. ગોપુરમ એટલે મંદિરોનું ગર્ભગૃહ. - ખોટું (પ્રવેશદ્વાર કહેવાય)
• ૭. અશોકનો શિલાલેખ ગિરનારની તળેટીમાં આવેલો છે. - ખરું
• ૮. હડપ્પીય સંસ્કૃતિના રસ્તાઓ એકબીજાને કાટખૂણે છેદતા હતા. - ખરું
• ૯. કોણાર્કનું સૂર્યમંદિર સાત ઘોડાવાળા રથ આકારનું છે. - ખરું
• ૧૦. વિહાર એટલે બૌદ્ધ સાધુઓનું પ્રાર્થના સ્થળ. - ખોટું (ચૈત્ય એટલે પ્રાર્થના સ્થળ, વિહાર એટલે રહેવાનું સ્થળ)

📝 પ્રકરણ ૩: ૨ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નોત્તર

૧. શિલ્પ અને સ્થાપત્ય એટલે શું?

ઉત્તર:

• શિલ્પ: શિલ્પી પોતાના મનના ભાવોને છીણી-હથોડી વડે પાષાણ (પથ્થર), લાકડું કે ધાતુ પર કંડારે તે કલા એટલે શિલ્પકલા.
• સ્થાપત્ય: સ્થાપત્યનો સરળ અર્થ 'બાંધકામ' થાય છે. સંસ્કૃતમાં તેના માટે 'વાસ્તુ' શબ્દ વપરાય છે. મકાનો, નગરો, કૂવા, કિલ્લા વગેરેના બાંધકામને સ્થાપત્ય કહેવાય છે.

૨. મોહેં-જો-દડોના રસ્તાઓની વિશેષતા જણાવો.

ઉત્તર:

• અહીંના રસ્તાઓ મુખ્યત્વે ૯.૭૫ મીટર જેટલા પહોળા હતા.
• નાના રસ્તાઓ મુખ્ય રસ્તાઓને કાટખૂણે છેદતા હતા અને એકથી વધુ વાહનો પસાર થઈ શકે તેટલા પહોળા હતા.
• રસ્તાની બાજુમાં રાત્રિ પ્રકાશ માટે થાંભલા હોવાનું અનુમાન છે.
• રસ્તાઓ સીધા હતા, જેમાં ક્યાંય વળાંક આવતો નહોતો.

૩. લોથલ 'બંદર' તરીકે શા માટે જાણીતું હતું?

ઉત્તર:

• લોથલમાંથી ઈંટોનું બનેલું એક માળખું મળી આવ્યું છે, જેને 'ધક્કો' (Dockyard) કહેવામાં આવે છે.
• અહીં વહાણોને લાંગરીને માલ-સામાન ચઢાવવા કે ઉતારવા માટેની વ્યવસ્થા હતી.
• આ પરથી કહી શકાય કે લોથલ પ્રાચીન ભારતનું સમૃદ્ધ અને મહત્વનું બંદર હતું.

૪. સ્તૂપ એટલે શું? સાંચીનો સ્તૂપ ક્યાં આવેલો છે?

ઉત્તર:

• વ્યાખ્યા: ભગવાન બુદ્ધના દેહાવશેષોને (અસ્થિ, દાંત વગેરે) એક ડાબલામાં મૂકી તેના પર બનાવવામાં આવતી અર્ધગોળાકાર ઈમારતને 'સ્તૂપ' કહે છે.
• સાંચીનો સ્તૂપ: તે મધ્યપ્રદેશમાં આવેલો છે. તે મૌર્ય યુગના સ્થાપત્યનો શ્રેષ્ઠ નમૂનો છે.

૫. 'ગોપુરમ' સ્થાપત્ય વિશે સમજૂતી આપો.

ઉત્તર:

• દક્ષિણ ભારતના પાંડ્ય શાસકોએ મંદિરોના નિર્માણને વેગ આપ્યો અને મંદિરની બહાર ભવ્ય પ્રવેશદ્વારો બનાવ્યા, જેને 'ગોપુરમ' કહેવાય છે.
• ગોપુરમ પિરામિડ આકારના અને બહુમાળી હોય છે.
• ઘણીવાર મંદિર કરતા ગોપુરમની સુંદરતા અને કોતરણી વધુ આકર્ષક હોય છે.

૬. સીદી સૈયદની જાળી શા માટે વિખ્યાત છે?

ઉત્તર:

• તે અમદાવાદમાં આવેલી છે અને તેની બારીક કોતરણી માટે વિશ્વભરમાં જાણીતી છે.
• પથ્થરમાં આટલી સૂક્ષ્મ રીતે વનસ્પતિની આકૃતિઓ અને ભૌમિતિક ડિઝાઈન કંડારવી એ સ્થાપત્યનો અદભૂત નમૂનો છે.

🏛️ પ્રકરણ ૩: ૩ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નો (Board Selection)

૧. મોહેં-જો-દડોની ગટર યોજના વિશે માહિતી આપો. (Most IMP)

ઉત્તર: આ નગરની ગટર યોજના એ પ્રાચીન સમયની સૌથી અદભૂત વ્યવસ્થા હતી.

• દરેક મકાનમાં એક 'ખાળકૂવો' હતો, જે મુખ્ય ગટર સાથે જોડાયેલો હતો.
• ગટરો પર ચોક્કસ અંતરે પથ્થરના ઢાંકણા હતા, જેથી તેને સાફ કરી શકાય.
• આવી ગટર યોજના તે સમયે માત્ર ભૂમધ્ય સમુદ્રના 'ક્રીટ' ટાપુ પર જ જોવા મળતી હતી.
• આ વ્યવસ્થા પરથી સાબિત થાય છે કે તે સમયે લોકો સ્વાસ્થ્ય અને સ્વચ્છતાના ખૂબ આગ્રહી હતા.

૨. ધોળાવીરાના નગર આયોજનની મુખ્ય ખાસિયતો જણાવો.

ઉત્તર: ધોળાવીરા કચ્છના ભચાઉ તાલુકાના 'ખદીરબેટ' માં આવેલું છે.

• તેનું નગર આયોજન 'ત્રિસ્તરીય' હતું: ૧. સીટડલ (કિલ્લો), ૨. ઉપલું નગર અને ૩. નીચલું નગર.
• નગરની ચારેબાજુ મજબૂત રક્ષણાત્મક દીવાલો હતી, જે પથ્થર, ઈંટો અને માટીથી બનેલી હતી.
• અહીં પાણીની શુદ્ધિકરણની (Water Purification) અદભૂત વ્યવસ્થા હતી.
• અહીંથી હડપ્પીય લિપિના ૧૦ મોટા અક્ષરોવાળું 'સાઈન બોર્ડ' મળી આવ્યું છે.

૩. સારનાથનો સિંહસ્તંભ શિલ્પકલાનો શ્રેષ્ઠ નમૂનો છે - સમજાવો.

ઉત્તર: સમ્રાટ અશોકે સારનાથ ખાતે આ સ્તંભ બંધાવ્યો હતો.

• સ્તંભની ટોચ પર પરસ્પર પીઠ ટેકવીને ઉભેલા ચાર સિંહો છે.
• સિંહોની નીચે ચારેબાજુ ધર્મચક્ર અંકિત છે, જેને 'ધર્મચક્ર' કહેવાય છે.
• આ ચક્રની બાજુમાં હાથી, ઘોડો અને બળદની આકૃતિઓ છે.
• ભારત સરકારે આ ચાર સિંહોની આકૃતિને 'રાષ્ટ્રમુદ્રા' તરીકે સ્વીકારી છે.

૪. મોઢેરાના સૂર્યમંદિર વિશે ટૂંકનોંધ લખો.

ઉત્તર: તે ગુજરાતના મહેસાણા જિલ્લામાં આવેલું છે.

• તે સોલંકી રાજા ભીમદેવ પ્રથમ ના સમયમાં (ઈ.સ. ૧૦૨૬) બંધાયું હતું.
• તેનું પ્રવેશદ્વાર એવી રીતે છે કે સૂર્યનું પ્રથમ કિરણ મૂર્તિના મુગટના મણિ પર પડે છે.
• આ મંદિરની બહારની કોતરણી ઈરાની શૈલી માં છે.
• મંદિરની બહાર સૂર્યકુંડની આસપાસ ૧૦૮ જેટલા નાના મંદિરો આવેલા છે, જે દીવા પ્રગટાવતા ખૂબ સુંદર લાગે છે.

૫. હડપ્પા સંસ્કૃતિ વિશે ટૂંકમાં માહિતી આપો.

ઉત્તર: ઈ.સ. ૧૯૨૧ માં દયારામ સહાનીએ પંજાબના મોન્ટગોમરી જિલ્લામાં આ સ્થળ શોધ્યું હતું.

• સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના અવશેષો સૌ પ્રથમ હડપ્પા સ્થળેથી મળ્યા હોવાથી તેને 'હડપ્પીય સંસ્કૃતિ' કહેવાય છે.
• અહીંથી પાષાણ (પથ્થર) અને તાંબાના ઓજારો મળી આવ્યા છે, તેથી તેને 'તામ્ર-પાષાણ યુગ' ની સંસ્કૃતિ પણ કહે છે.
• અહીંનું નગર આયોજન સુવ્યવસ્થિત હતું અને અનાજના કોઠારો તેની મુખ્ય વિશેષતા હતી.

🏛️ પ્રકરણ ૩: ૪ ગુણના મોસ્ટ IMP લાંબા પ્રશ્નો

૧. મોહેં-જો-દડોના નગર આયોજન વિશે સવિસ્તાર માહિતી આપો. (Most IMP)

ઉત્તર: મોહેં-જો-દડોનું નગર આયોજન તે સમયના વિશ્વનું શ્રેષ્ઠ આયોજન હતું. તેના મુખ્ય પાસાઓ નીચે મુજબ છે:

• ૧. મકાનોની રચના: પૂર અને ભેજથી બચવા મકાનો ઊંચી પ્લીન્થ (ઓટલા) પર બાંધવામાં આવતા. શ્રીમંતોના મકાનો બે માળના અને ૫-૭ ઓરડાવાળા હતા, જ્યારે સામાન્ય લોકોના મકાનો એક માળના હતા. મકાનના દરવાજા મુખ્ય રસ્તાને બદલે અંદરની ગલીમાં પડતા હતા.
• ૨. રસ્તાઓ: અહીંના રસ્તાઓ ૯.૭૫ મીટર પહોળા અને સીધા હતા. રસ્તાઓ એકબીજાને કાટખૂણે છેદતા હતા. આખું નગર ચોરસ અને લંબચોરસ વિભાગોમાં વહેંચાયેલું હતું.
• ૩. ગટર યોજના: અહીંની ગટર યોજના અદભૂત હતી. દરેક મકાનમાં ખાળકૂવો હતો જે મુખ્ય ગટર સાથે જોડાયેલો હતો. ગટરો પર ચોક્કસ અંતરે પથ્થરના ઢાંકણા હતા. આવી વ્યવસ્થા માત્ર ક્રીટ ટાપુ પર જ હતી.
• ૪. જાહેર સ્નાનાગાર: ઉત્સવો માટે અહીં એક વિશાળ સ્નાનાગાર હતું. તેમાં ગંદા પાણીના નિકાલ માટે અને ગરમ પાણીની પણ વ્યવસ્થા હતી.
• ૫. જાહેર મકાનો: અહીંથી ૨૦ ઓરડાવાળું એક મોટું મકાન મળી આવ્યું છે, જેનો ઉપયોગ સભાખંડ કે અનાજના કોઠાર તરીકે થતો હશે.

૨. મૌર્યકાલીન કલા તરીકે અશોકના સ્તંભલેખો અને શિલાલેખો વિશે માહિતી આપો.

ઉત્તર: સમ્રાટ અશોકના સમયમાં મૌર્યકાલીન શિલ્પકલાનો સુવર્ણકાળ હતો.

• સ્તંભલેખો: મૌર્યકાલીન સ્તંભો એક જ પથ્થરમાંથી કોતરીને બનાવેલા હતા. તેને એટલો ચળકાટ આપવામાં આવતો કે તે ધાતુ જેવા લાગે. સારનાથનો સિંહસ્તંભ આ કલાનો શ્રેષ્ઠ નમૂનો છે. જેમાં પરસ્પર પીઠ ટેકવીને ઉભેલા ચાર સિંહો છે. તેની નીચે ધર્મચક્ર અંકિત છે જે ભારતની રાષ્ટ્રમુદ્રા છે.
• શિલાલેખો: અશોકે ધર્મના પ્રચાર માટે પથ્થરો પર આજ્ઞાઓ કોતરાવી હતી, જેને શિલાલેખ કહેવાય છે. આ લેખો મુખ્યત્વે બ્રાહ્મી લિપિ માં હતા.
• ગુજરાતનો શિલાલેખ: જૂનાગઢમાં ગિરનાર પર્વતની તળેટીમાં અશોકનો શિલાલેખ આવેલો છે. તેમાં રાજાએ નાગરિકોને ધર્મ અને નૈતિકતાનું પાલન કરવાની સૂચનાઓ આપી છે.

૩. મધ્યકાલીન સ્થાપત્ય તરીકે અમદાવાદના પ્રમુખ સ્થાપત્યો વિશે જણાવો.

ઉત્તર: અહમદશાહ દ્વારા વસાવેલું અમદાવાદ શહેર સ્થાપત્ય કલાનું કેન્દ્ર છે.

• જામા મસ્જિદ: ઈ.સ. ૧૪૨૪ માં અહમદશાહે બંધાવી હતી. તેમાં ૨૬૦ સ્તંભો અને ૧૫ ગુંબજો છે.
• સીદી સૈયદની જાળી: પથ્થરમાં અત્યંત બારીક વનસ્પતિ અને ભૌમિતિક કોતરણી માટે આ જાળી વિશ્વપ્રસિદ્ધ છે.
• ઝૂલતા મિનારા: સીદી બશીરની મસ્જિદના મિનારા તેના કંપન માટે જાણીતા છે, જેનું રહસ્ય આજે પણ અકબંધ છે.
• કાંકરિયા તળાવ: જે તે સમયે 'હોઝ-એ-કુતુબ' તરીકે ઓળખાતું હતું. તેની વચ્ચે 'નગીના વાડી' આવેલી છે.
• રાણી સિપ્રીની મસ્જિદ: જેને 'મસ્જિદ-એ-નગીના' (મસ્જિદનું ઘરેણું) કહેવામાં આવે છે.

Social science chapter 4,👇https://pramukhdps.blogspot.com/2026/01/10-4-imp-std-10-th-chapter-4-social.html

ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન: મિશન 2025 🎯

​શું તમારે સામાજિક વિજ્ઞાનમાં 80/80 મેળવવા છે?

મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸https://topmate.io/dangar_purna/1859041

​✅ ખાસિયતો:

• ​📌 નવી બ્લુપ્રિન્ટ મુજબ IMP પ્રશ્નો
• ​🗺️ નકશા પૂર્તિની સરળ સમજૂતી
• ​📝 મુદ્દાસર અને સરળ ભાષામાં જવાબો
• ​⚡ વિભાગ-A માટે ટૂંકા પ્રશ્નોનો સંગ્રહ

​તમારી તૈયારીને બનાવો સ્માર્ટ અને મેળવો બોર્ડમાં સફળતા!