ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 4: ભારતનો સાહિત્યિક વારસો | IMP શોર્ટ નોટ્સ( Std 10 th Chapter 4 Social science Gujrati ma)

પ્રકરણ 4: ભારતનો સાહિત્યિક વારસો

GSEB પાઠ્યપુસ્તક આધારિત - સંપૂર્ણ શોર્ટ નોટ્સ

📖 ૧. ભાષા અને સાહિત્ય

ભારતની સૌથી પ્રાચીન ભાષા સંસ્કૃત છે. તે 'આર્યભાષા', 'ઋષિઓની ભાષા' કે 'વિદ્વાનોની ભાષા' તરીકે ઓળખાય છે. આજે પણ પૂજા કે ધાર્મિક વિધિઓમાં આ જ ભાષા વપરાય છે.

💡 રોજિંદું ઉદાહરણ: આપણે ઘરમાં પૂજા કરાવીએ ત્યારે પંડિતજી જે મંત્રો બોલે છે, તે આપણો હજારો વર્ષ જૂનો સાહિત્યિક વારસો છે.

📍 મહર્ષિ પાણિની: સંસ્કૃતના મહાન વ્યાકરણશાસ્ત્રી. તેમનો પ્રખ્યાત ગ્રંથ એટલે 'અષ્ટાધ્યાયી'.

🕉️ ૨. વેદો - જ્ઞાનનો ભંડાર

વેદ એટલે 'જ્ઞાન'. વેદો મુખ્ય ચાર છે:

• ઋગ્વેદ: સૌથી પ્રાચીન ગ્રંથ (૧૦૨૮ રૂચાઓ). 'દશમંડલ' માં વહેંચાયેલ.
• સામવેદ: સંગીતની ગંગોત્રી. રૂચાઓનું ગાન કઈ રીતે કરવું તે આમાં છે.
• યજુર્વેદ: યજ્ઞનો વેદ (ગદ્ય અને પદ્ય બંનેમાં).
• અથર્વવેદ: અનેક પ્રકારના કર્મકાંડો અને સંસ્કારોનું વર્ણન.

🏹 ૩. રામાયણ અને મહાભારત

આ બે ભારતના પ્રખ્યાત રાષ્ટ્રીય મહાકાવ્યો છે.

📍 રામાયણ: વાલ્મિકી રચિત. અયોધ્યાના રાજા રામચંદ્રની કથા. તે મહાભારત કરતા નાનું છે.

📍 મહાભારત: વેદવ્યાસ રચિત. તે વિશ્વનો સૌથી મોટો કાવ્યગ્રંથ છે (૧ લાખ શ્લોક). પાંડવો અને કૌરવો વચ્ચેના યુદ્ધની કથા.

📍 શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા: મહાભારતનો જ એક ભાગ. જેમાં મોક્ષ પ્રાપ્તિના ત્રણ માર્ગો: જ્ઞાન, કર્મ અને ભક્તિ સમજાવ્યા છે.

💡 રોજિંદું ઉદાહરણ: આજે પણ જ્યારે કોઈ મુસીબતમાં હોય ત્યારે આપણે ગીતાના ઉપદેશો કે રામની મર્યાદાના ઉદાહરણો આપીએ છીએ.

📚 ૪. મધ્યકાલીન સાહિત્ય

• કલ્હણ: 'રાજતરંગિણી' (કાશ્મીરનો ઇતિહાસ) - ભારતનો પ્રથમ ઐતિહાસિક ગ્રંથ.
• જયદેવ: 'ગીતગોવિંદ' - સંસ્કૃતનું અતિ સુંદર કાવ્ય.
• ચંદબરદાઈ: 'પૃથ્વીરાજ રાસો' - હિન્દી સાહિત્યનો પ્રારંભિક ગ્રંથ.
• અમીર ખુસરો: સંગીત અને સાહિત્યના મહાન વિદ્વાન. (તૂતિયે-એ-હિન્દ).

🎓 ૫. પ્રાચીન વિદ્યાપીઠો (Most IMP)

વિદ્યાપીઠ	વિશેષતા
નાલંદા (બિહાર)	બૌદ્ધ ધર્મનું કેન્દ્ર. ચીની મુસાફર હ્યુ-એન-ત્સાંગ અહીં આવ્યો હતો. તેનું પુસ્તકાલય 'ધર્મગંજ' તરીકે ઓળખાતું.
તક્ષશિલા (પાકિસ્તાન)	ગાંધાર પ્રદેશની રાજધાની. ચાણક્ય અને પાણિનીએ અહીં શિક્ષણ લીધું હતું.
વલ્લભી (ગુજરાત)	ભાવનગર પાસે. મૈત્રક વંશના રાજાઓનો આશ્રય. હીનયાન પંથનું મુખ્ય કેન્દ્ર.
કાશી (વારાણસી)	આર્ય સંસ્કૃતિ અને હિન્દુ ધર્મનું કેન્દ્ર. ઉપનિષદોના જ્ઞાન માટે જાણીતું.

🚀 પ્રકરણ 4: માસ્ટર રિવિઝન કોષ્ટક અને મેમરી ટ્રીક્સ

📚 પ્રખ્યાત ગ્રંથો અને તેના સર્જકો

ગ્રંથનું નામ	લેખક / ઋષિ	યાદ રાખવાની 'કી' (Trick)
અષ્ટાધ્યાયી	મહર્ષિ પાણિની	'પા' થી પાણિની, 'વ્ય' થી વ્યાકરણ
રાજતરંગિણી	કલ્હણ	કાશ્મીરનો ઇતિહાસ = ક થી કલ્હણ
ગીતગોવિંદ	જયદેવ	ગોવિંદ (કૃષ્ણ) ની 'જય' બોલો
પૃથ્વીરાજ રાસો	ચંદબરદાઈ	પૃથ્વી પર 'ચંદ' (ચંદ્ર) દેખાય છે
કિરાતાર્જુનીયમ્	ભારવી	અર્જુન 'ભારે' પરાક્રમી હતો

🎓 4 મુખ્ય વિદ્યાપીઠો: એક નજરે

✅ નાલંદા (બિહાર): લાયબ્રેરીનું નામ 'ધર્મગંજ'. હ્યુ-એન-ત્સાંગ અહીં આવ્યો હતો.

✅ તક્ષશિલા (પાકિસ્તાન): ચાણક્ય અને પાણિનીના ગુરુ. ૬૪ વિદ્યાઓનું શિક્ષણ અપાતું.

✅ વલ્લભી (ગુજરાત): મૈત્રક રાજાઓની રાજધાની. ચીની મુસાફર ઈત્સિંગ અહીં આવ્યો હતો.

✅ કાશી (વારાણસી): પવિત્ર યાત્રાધામ અને ઉપનિષદોના જ્ઞાનનું કેન્દ્ર.

🎯 ક્વિક રિકોલ પોઈન્ટ્સ:

• ⭐ ઋગ્વેદ: ૧૦ મંડળ, ૧૦૨૮ રૂચાઓ (સૌથી જૂનો ગ્રંથ).
• ⭐ સામવેદ: સંગીત માટે (સ-સ યાદ રાખવું).
• ⭐ મહાભારત: ૧ લાખ શ્લોક (વિશ્વનો સૌથી મોટો ગ્રંથ).
• ⭐ અમીર ખુસરો: તૂતિયે-એ-હિન્દ (ભારતનો પોપટ).

📚 પ્રકરણ 4: સાહિત્યિક વારસો - IMP હેતુલક્ષી પ્રશ્નો

Section A: ૧૦ બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો (MCQ)

1. સંસ્કૃત ભાષાના મહાન વ્યાકરણશાસ્ત્રી કોણ હતા?
   (A) કલ્હણ (B) મહર્ષિ પાણિની (C) જયદેવ (D) ચંદબરદાઈ
2. કયા વેદને 'સંગીતની ગંગોત્રી' કહેવામાં આવે છે?
   (A) ઋગ્વેદ (B) સામવેદ (C) યજુર્વેદ (D) અથર્વવેદ
3. વિશ્વનો સૌથી મોટો કાવ્યગ્રંથ કયો છે?
   (A) રામાયણ (B) મહાભારત (C) શ્રીમદ ભગવદ ગીતા (D) પૃથ્વીરાજ રાસો
4. કાશ્મીરના ઇતિહાસને આલેખતો અત્યંત મહત્વનો ગ્રંથ કયો છે?
   (A) ગીતગોવિંદ (B) રાજતરંગિણી (C) અષ્ટાધ્યાયી (D) વિક્રમાંકદેવચરિત
5. નાલંદા વિદ્યાપીઠનું પુસ્તકાલય કયા નામે ઓળખાતું હતું?
   (A) ધર્મગંજ (B) જ્ઞાનગંજ (C) રત્નગંજ (D) વિદ્યાગંજ
6. કયા વિદ્વાનને 'તૂતિયે-એ-હિન્દ' (ભારતનો પોપટ) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે?
   (A) તાનસેન (B) અમીર ખુસરો (C) અબુલ ફઝલ (D) ફૈઝી
7. તક્ષશિલા વિદ્યાપીઠ કયા પ્રદેશની રાજધાનીનું શહેર હતું?
   (A) મગધ (B) ગાંધાર (C) અવંતિ (D) કૌશલ
8. શ્રીમદ ભગવદ ગીતામાં મોક્ષ પ્રાપ્તિના કયા ત્રણ માર્ગોનું વિવેચન છે?
   (A) જ્ઞાન, કર્મ અને ભક્તિ (B) જપ, તપ અને વ્રત (C) ધર્મ, અર્થ અને કામ (D) સત્ય, અહિંસા અને અસ્તેય
9. ગુજરાતમાં કઈ પ્રાચીન વિદ્યાપીઠ આવેલી હતી?
   (A) નાલંદા (B) તક્ષશિલા (C) વલ્લભી (D) વિક્રમશીલા
10. બૌદ્ધ સાહિત્ય કઈ ભાષામાં લખાયેલું છે?
    (A) સંસ્કૃત (B) પાલી (C) હિન્દી (D) પ્રાકૃત

Section B: ૧૦ ખાલીજગ્યા પૂરો

• ૧. ઋગ્વેદ એ ભારતનો અને વિશ્વનો સૌથી પ્રાચીન ગ્રંથ મનાય છે.
• ૨. મહર્ષિ પાણિનીએ અષ્ટાધ્યાયી નામનો પ્રખ્યાત વ્યાકરણ ગ્રંથ લખ્યો હતો.
• ૩. જયદેવ રચિત 'ગીતગોવિંદ' સંસ્કૃત સાહિત્યનું અતિ સુંદર કાવ્ય છે.
• ૪. નાલંદા વિદ્યાપીઠમાં અભ્યાસ માટે ચીની મુસાફર હ્યુ-એન-ત્સાંગ આવ્યો હતો.
• ૫. સામવેદ માં રૂચાઓનું ગાન કરવાની પદ્ધતિ વર્ણવેલી છે.
• ૬. મહાભારતની રચના મહર્ષિ વેદવ્યાસે કરી હતી.
• ૭. મૈત્રક વંશના રાજાઓ વલ્લભી વિદ્યાપીઠના આશ્રયદાતા હતા.
• ૮. કલ્હણે લખેલ રાજતરંગિણી ભારતનો પ્રથમ ઐતિહાસિક ગ્રંથ ગણાય છે.
• ૯. અમીર ખુસરો એ પોતાને 'હિન્દનો પોપટ' કહેતા હતા.
• ૧૦. દ્રવિડ કુળની સૌથી જૂની ભાષા તમિલ છે.

Section C: ૧૦ ખરા-ખોટા જણાવો

• ૧. વેદ એટલે 'જ્ઞાન'. - ખરું
• ૨. રામાયણ એ મહાભારત કરતાં મોટું મહાકાવ્ય છે. - ખોટું (મહાભારત મોટું છે)
• ૩. નાલંદા બિહારના પટના જિલ્લાના બડગાંવ ગામ પાસે આવેલી હતી. - ખરું
• ૪. ચાણક્યએ તક્ષશિલા વિદ્યાપીઠમાં શિક્ષણ લીધું હતું. - ખરું
• ૫. યજુર્વેદને સંગીતની ગંગોત્રી કહેવાય છે. - ખોટું (સામવેદને કહેવાય)
• ૬. ગીતા એ મહાભારતનો જ એક ભાગ છે. - ખરું
• ૭. પૃથ્વીરાજ રાસો હિન્દી સાહિત્યનો પ્રારંભિક ગ્રંથ છે. - ખરું
• ૮. મુઘલ સમ્રાટ અકબર પોતે મહાન વિદ્વાન અને લેખક હતો. - ખોટું (અકબર નિરક્ષર હતો, પણ વિદ્વાનોનો આશ્રયદાતા હતો)
• ૯. વલ્લભી વિદ્યાપીઠ હીનયાન પંથનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતી. - ખરું
• ૧૦. અષ્ટાધ્યાયી ગ્રંથ સંસ્કૃત સાહિત્યનો પ્રખ્યાત કાવ્યગ્રંથ છે. - ખોટું (તે વ્યાકરણ ગ્રંથ છે)

📝 પ્રકરણ 4: ૨ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નોત્તર

૧. ઋગ્વેદ વિશે ટૂંકી માહિતી આપો.

ઉત્તર:

• ઋગ્વેદ એ ભારતીય સાહિત્યનો અને વિશ્વનો સૌથી પ્રાચીન ગ્રંથ છે.
• તે કુલ ૧૦ મંડળોમાં વહેંચાયેલો છે અને તેમાં  ૧૦૨૮ રૂચાઓ  (સ્તોત્રો) છે.
• તેમાં મોટાભાગે દેવોની સ્તુતિઓ છે, જે યજ્ઞ પ્રસંગે કરવામાં આવતી હતી.
• તેમાં 'ઉષા' (સવાર) ને સંબોધન કરતી સ્તુતિઓ ખૂબ જ મનમોહક છે.

૨. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં કયા માર્ગોનું વિવેચન કરવામાં આવ્યું છે?

ઉત્તર:

• ગીતા એ મહાભારતનો જ એક ભાગ છે અને તે હિન્દુ ધર્મનો પવિત્ર ગ્રંથ છે.
• તેમાં કુલ  ૧૮ અધ્યાયો અને આશરે  ૭૦૦ શ્લોકો છે.
• ગીતામાં મોક્ષ પ્રાપ્તિ માટેના ત્રણ મુખ્ય માર્ગોનું વિવેચન છે: ૧. જ્ઞાન માર્ગ, ૨. કર્મ માર્ગ અને ૩. ભક્તિ માર્ગ.
• તે 'નિષ્કામ કર્મ' (ફળની આશા રાખ્યા વગર કામ કરવું) નો ઉપદેશ આપે છે.

૩. વલ્લભી વિદ્યાપીઠ વિશે ટૂંકમાં માહિતી આપો.

ઉત્તર:

• વલ્લભી ગુજરાતનું પ્રખ્યાત વિદ્યાધામ હતું, જે ભાવનગર પાસે આવેલું હતું.
• સાતમી સદીમાં તે બૌદ્ધ ધર્મના હીનયાન પંથનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું.
• **મૈત્રક વંશના રાજાઓ અને નાગરિકો આ વિદ્યાપીઠના મોટા આશ્રયદાતા હતા.
• ચીની મુસાફર ઈત્સિંગે  નોંધ્યું છે કે વલ્લભી તે સમયે પૂર્વ ભારતની નાલંદા વિદ્યાપીઠ જેવી જ ખ્યાતિ ધરાવતી હતી.

૪. અમીર ખુસરોનો સાહિત્યિક પરિચય આપો.

ઉત્તર:

• અમીર ખુસરો દિલ્હી સલ્તનતકાળના મહાન કવિ, સંગીતકાર અને ઇતિહાસકાર હતા.
• તેઓ નિઝામુદ્દીન ઓલિયાના શિષ્ય હતા.
• તેમણે પોતાની કૃતિઓમાં ભારતીય સંસ્કૃતિના વખાણ કર્યા છે અને પોતાને  તૂતિયે-એ-હિન્દ' (હિન્દનો પોપટ) કહેતા.
• તેમણે 'આશિકા', 'નૂહ', 'સીપીહર' અને 'કિરાતુલ સદાયન' જેવા પ્રખ્યાત ગ્રંથો લખ્યા છે.

૫. તક્ષશિલા વિદ્યાપીઠમાં કયા વિષયોનું શિક્ષણ આપવામાં આવતું?

ઉત્તર:

• તક્ષશિલા ગાંધાર પ્રદેશની રાજધાનીનું શહેર હતું અને પ્રાચીન શિક્ષણનું કેન્દ્ર હતું.
• અહીં વેદો, શસ્ત્રક્રિયા, ગજવિદ્યા, ધનુર્વિદ્યા, વ્યાકરણ, તર્કશાસ્ત્ર અને ખગોળ-જ્યોતિષ જેવા કુલ ૬૪ વિષયોનું શિક્ષણ અપાતું હતું.
• કૌટિલ્ય (ચાણક્ય), મહર્ષિ પાણિની અને ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય જેવા મહાનુભાવોએ અહીં શિક્ષણ લીધું હતું.

૬. મુઘલકાળ દરમિયાન કયા સાહિત્યિક ગ્રંથોની રચના થઈ?

ઉત્તર:

• બાબરે તુર્કી ભાષામાં 'તુઝુકે-બાબરી' (બાબરનામા) લખી.
• ગુલબદન બેગમે તેના ભાઈ હુમાયુની આત્મકથા 'હુમાયુનામા' લખી.
• અબુલ ફઝલે 'આયીને-અકબરી' અને 'અકબરનામા' જેવા જગપ્રસિદ્ધ ગ્રંથોની રચના કરી.
• જહાંગીરે પણ પોતાની આત્મકથા 'તુઝુકે-જહાંગીરી'લખી હતી.

🏛️ પ્રકરણ 4: ૩ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નો (વિગતવાર ઉત્તરો)

૧. નાલંદા વિદ્યાપીઠ વિશે સવિસ્તાર માહિતી આપો. (Most IMP)

ઉત્તર: નાલંદા વિદ્યાપીઠ બિહારના પટના જિલ્લાના બડગાંવ ગામ પાસે આવેલી હતી.

• મહત્વ: ભારતીય સંસ્કૃતિમાં બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મનું આ મોટું કેન્દ્ર હતું. ભગવાન મહાવીર સ્વામીએ અહીં ૧૪ ચાતુર્માસ કર્યા હોવાથી જૈન ધર્મ માટે પણ તે પવિત્ર હતું.
• વિશેષતા: કુમારગુપ્ત રાજાએ અહીં એક વિહાર બંધાવ્યો હતો. આ વિદ્યાપીઠમાં હજારો પુસ્તકોનો સંગ્રહ હતો. તેનું પુસ્તકાલય વિસ્તાર 'ધર્મગંજ' તરીકે ઓળખાતો હતો.
• વિદેશી મુસાફર: સાતમી સદીમાં ચીની મુસાફર હ્યુ-એન-ત્સાંગ અહીં આવ્યો હતો અને તેણે અહીં રહીને બૌદ્ધ ધર્મનો અભ્યાસ કર્યો હતો. તે અહીંથી ૬૫૭ હસ્તલિખિત ગ્રંથો પોતાની સાથે ચીન લઈ ગયો હતો.
• પ્રવેશ પદ્ધતિ: અહીં પ્રવેશ મેળવવા માટે વિદ્યાર્થીએ 'દ્વારપંડિત' (ગેટકીપર) પાસે પરીક્ષા આપવી પડતી હતી, જે ખૂબ જ અઘરી હતી.
• નિભાવ: વિદ્યાપીઠના નિભાવ માટે અનેક ગામો દાનમાં મળેલા હતા, જેનાથી વિદ્યાર્થીઓને રહેવા અને જમવાની સગવડ મફત મળતી હતી.

૨. તક્ષશિલા વિદ્યાપીઠ વિશે વિગતવાર નોંધ લખો.

ઉત્તર: તક્ષશિલા વર્તમાન પાકિસ્તાનમાં આવેલા રાવલપિંડીની પશ્ચિમે આવેલી પ્રાચીન વિદ્યાપીઠ હતી.

• શિક્ષણ પદ્ધતિ: અહીં વિદ્યાર્થીને તેની રુચિ મુજબના વિષયમાં શિક્ષણ આપવામાં આવતું. સામાન્ય રીતે એક શિક્ષક પાસે ૨૦ વિદ્યાર્થીઓ ભણતા હતા.
• વિષયો: અહીં વેદો, શસ્ત્રક્રિયા, ગજવિદ્યા, ધનુર્વિદ્યા, વ્યાકરણ, તર્કશાસ્ત્ર, ખગોળશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષશાસ્ત્ર જેવા ૬૪ વિષયોનું ઊંડું જ્ઞાન આપવામાં આવતું હતું.
• મહાન વિભૂતિઓ: ભારતની રાજનીતિના પિતા કૌટિલ્ય (ચાણક્ય), મહાન વ્યાકરણશાસ્ત્રી પાણિની અને મૌર્ય વંશના સ્થાપક ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય એ અહીં જ શિક્ષણ લીધું હતું.
• ઐતિહાસિક મહત્વ: દંતકથા મુજબ રામના ભાઈ ભરતના પુત્ર 'તક્ષ' ના નામ પરથી આ સ્થળનું નામ તક્ષશિલા પડ્યું હતું. પાંચમી સદીમાં ફાહિયાન નામના ચીની મુસાફરે પણ આ સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી.

૩. સલ્તનતકાળના સાહિત્ય વિશે માહિતી આપો.

ઉત્તર: સલ્તનતકાળ દરમિયાન ફારસી અને પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં પુષ્કળ સાહિત્ય રચાયું હતું.

• ફારસી સાહિત્ય: દિલ્હીના સુલતાનોની રાજભાષા ફારસી હતી. 
• આ સમયે ઝીયાઉદ્દીન બરનીએ 'તારીખ-એ-ફિરોઝશાહી' લખી, જેમાં ખીલજી અને તુઘલક વંશનો ઇતિહાસ છે.
• અમીર ખુસરો: તેઓ આ યુગના સૌથી મોટા સાહિત્યકાર હતા. તેમણે 'આશિકા', 'નૂહ', 'સીપીહર' અને 'કિરાતુલ સદાયન' જેવા ગ્રંથો લખ્યા. તેઓ ભારતને પૃથ્વી પરનું સ્વર્ગ માનતા હતા.
• પ્રાદેશિક સાહિત્ય: બંગાળના સુલતાનોના આશ્રયે કૃત્તિવાસે 'રામાયણ' અને ચંડીદાસે સેંકડો ભક્તિગીતો લખ્યા.
• ભક્તિ સાહિત્ય: આ સમયગાળામાં સંત કબીર જેવા સંતોએ લોકભાષામાં પદો રચ્યા, જે આજે પણ લોકપ્રિય છે.

૪. ભારતના બે મુખ્ય મહાકાવ્યો - રામાયણ અને મહાભારતની વિગતવાર સમજૂતી આપો.

ઉત્તર: રામાયણ અને મહાભારત એ કરોડો ભારતીયોના આદર્શ અને પવિત્ર ગ્રંથો છે.

• રામાયણ: આ મહાકાવ્યની રચના મહર્ષિ વાલ્મિકી એ કરી છે. તેમાં અયોધ્યાના રાજા શ્રી રામચંદ્રના જીવનની કથા છે. રામાયણ મહાભારત કરતા નાનું છે, પણ તેમાં અનેક દિલચસ્પ ઘટનાઓ અને સંસ્કારોનું વર્ણન છે.
• મહાભારત: તેની રચના મહર્ષિ વેદવ્યાસ દ્વારા થઈ છે. તે વિશ્વનો સૌથી મોટો કાવ્યગ્રંથ છે, જેમાં ૧ લાખ શ્લોકો છે. તેમાં કૌરવો અને પાંડવો વચ્ચેના યુદ્ધનો મુખ્ય વિષય છે, સાથે સાથે તેમાં અનેક નાની-મોટી વાર્તાઓનો સંગ્રહ પણ છે.
• શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા: તે મહાભારતના ભીષ્મપર્વનો એક ભાગ છે. તેમાં કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં કૃષ્ણે અર્જુનને આપેલ જ્ઞાન છે, જે જ્ઞાન, કર્મ અને ભક્તિ માર્ગ દ્વારા મોક્ષની વાત કરે છે.
• અસર: આ બંને મહાકાવ્યોએ હજારો વર્ષો સુધી ભારતીયોના માનસ પર ઊંડી અસર કરી છે અને સંસ્કારોનું સિંચન કર્યું છે.

🏛️ પ્રકરણ 4: ૪ ગુણના મોસ્ટ IMP લાંબા પ્રશ્નો

૧. પ્રાચીન ભારતીય સાહિત્ય તરીકે 'વેદો' નો સવિસ્તાર પરિચય આપો.

ઉત્તર: 'વેદ' શબ્દનો અર્થ 'જ્ઞાન' થાય છે. ભારતીય સંસ્કૃતિના પાયામાં આ ચાર વેદો રહેલા છે:

• ૧. ઋગ્વેદ: તે ભારતીય સાહિત્યનો સૌથી પ્રાચીન અને પવિત્ર ગ્રંથ છે. તેમાં કુલ ૧૦૨૮ રૂચાઓ (સ્તોત્રો) છે અને તે ૧૦ મંડળોમાં વહેંચાયેલો છે. આ રૂચાઓમાં દેવોની સ્તુતિઓ કરવામાં આવી છે, જે યજ્ઞ પ્રસંગે પઠન કરવામાં આવતી. સવારની દેવી 'ઉષા' ને સંબોધતી સ્તુતિઓ કલાત્મક દ્રષ્ટિએ અદભૂત છે.
• ૨. સામવેદ: ઋગ્વેદની રૂચાઓનું ગાન કઈ રીતે કરવું તે આ વેદમાં સમજાવ્યું છે. રૂચાઓને લય અને તાલ સાથે ગાવા માટે આ વેદની રચના થઈ હોવાથી તેને 'સંગીતની ગંગોત્રી' કહેવામાં આવે છે.
• ૩. યજુર્વેદ: આ વેદ 'યજ્ઞના વેદ' તરીકે ઓળખાય છે. તે ગદ્ય અને પદ્ય એમ બંને સ્વરૂપે રચાયેલો છે. યજ્ઞ વખતે બોલવામાં આવતા મંત્રો, ક્રિયાઓ અને વિધિઓનું વર્ણન આમાં જોવા મળે છે.
• ૪. અથર્વવેદ: આ વેદમાં અનેક પ્રકારના કર્મકાંડો, સંસ્કારો અને દૈનિક જીવનમાં આવતી મુસીબતોના નિવારણ માટેના મંત્રો છે. તે માનવ જીવનના વ્યવહારુ પાસાઓને સ્પર્શે છે.

૨. પ્રાચીન ભારતની શિક્ષણ સંસ્થા તરીકે 'નાલંદા વિદ્યાપીઠ' વિશે સવિસ્તાર લખો.

ઉત્તર: નાલંદા વિદ્યાપીઠ બિહારના પટના જિલ્લાના બડગાંવ પાસે આવેલી હતી, જે વિશ્વભરમાં શિક્ષણના ધામ તરીકે વિખ્યાત હતી.

• ઐતિહાસિક મહત્વ: મહાવીર સ્વામીએ અહીં ૧૪ ચાતુર્માસ કર્યા હતા, તેથી તે જૈન ધર્મનું પણ તીર્થ બન્યું. પાંચમી સદીમાં ગુપ્ત રાજા કુમારગુપ્તે અહીં વિહાર બંધાવ્યો હતો.
• વિશ્વવિદ્યાલય તરીકે: અહીં દેશ-વિદેશના હજારો વિદ્યાર્થીઓ શિક્ષણ લેવા આવતા. તે સમયે નાલંદામાં પ્રવેશ મેળવવો એ ગર્વની વાત ગણાતી. પ્રવેશ માટે 'દ્વારપંડિતો' અત્યંત કઠિન મૌખિક પરીક્ષા લેતા હતા.
• પુસ્તકાલય (ધર્મગંજ): નાલંદાનું સૌથી મોટું આકર્ષણ તેનું પુસ્તકાલય હતું, જે 'ધર્મગંજ' નામે ઓળખાતું. અહીં હજારો હસ્તપ્રતો અને દુર્લભ ગ્રંથોનો સંગ્રહ હતો.
• નિભાવ અને શિક્ષણ: વિદ્યાપીઠના નિભાવ માટે ૧૦૦ જેટલા ગામો દાનમાં મળ્યા હતા. વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણ, રહેઠાણ અને ભોજન સંપૂર્ણ નિ:શુલ્ક પૂરું પાડવામાં આવતું હતું.
• હ્યુ-એન-ત્સાંગની મુલાકાત: સાતમી સદીમાં ચીની મુસાફર હ્યુ-એન-ત્સાંગ અહીં આવ્યો હતો. તેણે વર્ષો સુધી અહીં રહીને બૌદ્ધ ધર્મનો અભ્યાસ કર્યો અને પરત જતી વખતે ૬૫૭ હસ્તલિખિત ગ્રંથો પોતાની સાથે ચીન લઈ ગયો હતો.

૩. મધ્યકાલીન સાહિત્યના વિકાસની સવિસ્તાર ચર્ચા કરો.

ઉત્તર: મધ્યકાળ દરમિયાન ઉત્તર અને દક્ષિણ ભારતમાં સાહિત્યનો સુવર્ણકાળ રહ્યો હતો:

• સલ્તનતકાળ: દિલ્હીના સુલતાનોની રાજભાષા ફારસી હતી. ઝીયાઉદ્દીન બરનીએ 'તારીખ-એ-ફિરોઝશાહી' અને 'ફતવા-એ-જહાંદારી' ની રચના કરી. અમીર ખુસરો આ સમયના મહાન કવિ હતા, જેમણે 'આશિકા', 'નૂહ' અને 'સીપીહર' જેવા ગ્રંથો લખ્યા.
• મુઘલ સાહિત્ય: મુઘલ બાદશાહો પોતે સાહિત્ય પ્રેમી હતા. બાબરે 'તુઝુકે-બાબરી' અને જહાંગીરે 'તુઝુકે-જહાંગીરી' લખી. અબુલ ફઝલે અકબરના સમયમાં 'આયીને-અકબરી' અને 'અકબરનામા' જેવા ઐતિહાસિક ગ્રંથો લખ્યા.
• પ્રાદેશિક ભાષાઓ: આ સમયે ભક્તિ આંદોલનને કારણે પ્રાદેશિક ભાષાઓનો વિકાસ થયો. કબીરના પદો, નરસિંહ મહેતાના પ્રભાતિયાં, મીરાંબાઈના પદો અને તુલસીદાસનું 'રામચરિતમાનસ' આ સમયની શ્રેષ્ઠ ભેટ છે.
• વિજયનગરનું સાહિત્ય: વિજયનગરના રાજા કૃષ્ણદેવરાય પોતે મહાન લેખક હતા, તેમણે તેલુગુ ભાષામાં 'આમુક્તમાલ્યદા' ગ્રંથ લખ્યો હતો.

Social science chapter 5👇https://pramukhdps.blogspot.com/2026/01/10-5-imp-std-10-th-chapter-5-social.html

ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન: મિશન 2025 🎯

​શું તમારે સામાજિક વિજ્ઞાનમાં 80/80 મેળવવા છે?

મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸https://topmate.io/dangar_purna/1859041

​✅ ખાસિયતો:

• ​📌 નવી બ્લુપ્રિન્ટ મુજબ IMP પ્રશ્નો
• ​🗺️ નકશા પૂર્તિની સરળ સમજૂતી
• ​📝 મુદ્દાસર અને સરળ ભાષામાં જવાબો
• ​⚡ વિભાગ-A માટે ટૂંકા પ્રશ્નોનો સંગ્રહ

​તમારી તૈયારીને બનાવો સ્માર્ટ અને મેળવો બોર્ડમાં સફળતા!