ધોરણ 10 વિજ્ઞાન પ્રકરણ 6: નિયંત્રણ અને સંકલન | મોસ્ટ IMP શોર્ટ નોટ્સ અને પ્રશ્નોત્તરી(STD 10 Chapter 6 Science)
પ્રકરણ 6: નિયંત્રણ અને સંકલન - શોર્ટ નોટ્સ (IMP)
વિદ્યાર્થી મિત્રો, આપણા શરીરમાં બધી જ ક્રિયાઓ કેવી રીતે એકસાથે મેનેજ થાય છે? ગરમ વસ્તુને અડકતા જ હાથ કેમ પાછો ખેંચાઈ જાય છે? આ બધું આ પ્રકરણમાં આપણે એકદમ સરળ રીતે સમજીશું.
૧. પ્રાણીઓમાં નિયંત્રણ: ચેતાકોષ
આપણા શરીરમાં સંદેશાઓનું વહન 'ચેતાકોષ' દ્વારા થાય છે.
વ્યવહારુ ઉદાહરણ: જેમ કોઈ સોસાયટીમાં ઈલેક્ટ્રિક વાયરિંગ દ્વારા પાવર બધે પહોંચે છે, તેમ આપણા શરીરમાં ચેતાકોષોનું જાળું સંદેશા પહોંચાડે છે.
- શિખાતંતુ: તે માહિતી મેળવે છે.
- અક્ષતંતુ: સંદેશાને આગળ વધારે છે.
- ચેતોપાગમ: બે ચેતાકોષો વચ્ચેની જગ્યા જ્યાં સંદેશો 'કેમિકલ' સ્વરૂપે પસાર થાય છે.
૨. પરાવર્તી ક્રિયા (વિચાર્યા વગરનો પ્રતિચાર)
જ્યારે મગજ પાસે વિચારવાનો સમય નથી હોતો, ત્યારે કરોડરજ્જુ નિર્ણય લે છે.
વ્યવહારુ ઉદાહરણ: અંધારામાં અચાનક તમારી આંખ પર જોરદાર ટોર્ચ પડે તો તમારી પાંપણો તરત બીડાઈ જાય છે. આ 'પરાવર્તી ક્રિયા' છે.
પરાવર્તી કમાન: ગ્રાહી અંગ → સંવેદી ચેતા → કરોડરજ્જુ → પ્રેરક ચેતા → સ્નાયુ.
૩. માનવ મગજ (શરીરનો CPU)
મગજના મુખ્ય ત્રણ ભાગ છે જે અલગ અલગ કામ સંભાળે છે:
- અગ્ર મગજ: યાદ રાખવું, વિચારવું અને ભૂખ-તરસનો અનુભવ કરવો.
- મધ્ય મગજ: જોવાની અને સાંભળવાની ક્રિયામાં મદદ કરે.
- પશ્ચ મગજ:
- લંબમજ્જા: લાળરસ આવવો, ઉલ્ટી થવી કે બ્લડ પ્રેશર (અનૈચ્છિક ક્રિયાઓ).
- અનુમસ્તિષ્ક: સાયકલ ચલાવવી કે સીધી રેખામાં ચાલવું (શરીરનું સંતુલન).
૪. વનસ્પતિમાં હલનચલન
વનસ્પતિ પાસે મગજ હોતું નથી, છતાં તે હલનચલન કરે છે:
- પ્રકાશાનુવર્તન: છોડ હંમેશા બારી તરફ (પ્રકાશ તરફ) નમે છે.
- ભૂઆનુવર્તન: મૂળ હંમેશા જમીન તરફ જ જાય છે.
- જલાનુવર્તન: મૂળ પાણી તરફ ગતિ કરે છે.
વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો: ઓક્ઝિન (વૃદ્ધિ), સાયટોકાઈનિન (કોષ વિભાજન) અને એબ્સિસિક એસિડ (પાંદડા કરમાવવા - વૃદ્ધિ રોકવી).
[Image showing phototropism and geotropism in a germinating plant]૫. મુખ્ય અંતઃસ્ત્રાવો અને તેમનું કાર્ય
| અંતઃસ્ત્રાવ | ગ્રંથિ | કાર્ય |
|---|---|---|
| થાયરોક્સિન | થાયરોઈડ | ચયાપચયનું નિયંત્રણ (આયોડિન જરૂરી છે). |
| ઇન્સ્યુલિન | સ્વાદુપિંડ | રુધિરમાં સુગરનું લેવલ જાળવે છે. |
| એડ્રિનાલિન | એડ્રીનલ | ડર લાગે ત્યારે હૃદયના ધબકારા વધારવા. |
| વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ | પિટ્યુટરી | ઊંચાઈ અને શરીરનો વિકાસ. |
ભાઈ, આ પ્રકરણમાં આટલું કરી લો એટલે તમારા ૨, ૩ અને ૪ માર્ક્સના બધા જ પ્રશ્નો કવર થઈ જશે!
💡 પ્રકરણ 6: યાદ રાખવાની શોર્ટ ટ્રીક (ટેબલ)
૧. વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો (Trick: "ઓ-જી-સા-એ")
| અંતઃસ્ત્રાવ | યાદ રાખવાની ટ્રીક | મુખ્ય કાર્ય |
|---|---|---|
| ઓક્સિન | "ઓ" - ઊંચાઈ | કોષોની લંબાઈ અને ઊંચાઈ વધારે. |
| જીબ્રેલિન | "જી" - જાડાઈ (પ્રકાંડ) | પ્રકાંડની વૃદ્ધિમાં મદદ કરે. |
| સાયટોકાઈનિન | "સા" - સાઈઝ/વિભાજન | કોષ વિભાજન ઝડપી બનાવે (ફળ/બીજમાં). |
| એબ્સિસિક એસિડ | "એ" - એન્ડ (અંત) | વૃદ્ધિ અટકાવે, પાંદડા કરમાઈ જાય. |
૨. પ્રાણી અંતઃસ્ત્રાવો (Quick Map)
| ગ્રંથિ | અંતઃસ્ત્રાવ | જો ઉણપ હોય તો? (રોગ) |
|---|---|---|
| થાયરોઈડ | થાયરોક્સિન | ગોઈટર (ગળાનો સોજો) |
| સ્વાદુપિંડ | ઇન્સ્યુલિન | ડાયાબિટીસ (મધુપ્રમેહ) |
| પિટ્યુટરી | ગ્રોથ હોર્મોન | વામનતા (ઠીંગણાપણું) |
🧠 મગજના ભાગો યાદ રાખવાની ટ્રીક:
- અગ્ર મગજ: "વિચારવાનું કેન્દ્ર" (સ્મૃતિ, દ્રષ્ટિ).
- અનુમસ્તિષ્ક: "બેલેન્સ" (સાયકલ ચલાવવી, સીધા ચાલવું).
- લંબમજ્જા: "ઓટોમેટિક કામ" (ધબકારા, ઉલ્ટી, લાળરસ).
આ ટબલ પરીક્ષાના દિવસે સવારે માત્ર ૨ મિનિટ જોઈ લેશો તો પણ બધું યાદ આવી જશે!
સેક્શન-A: હેતુલક્ષી પ્રશ્નો (પ્રકરણ 6)
૧૦ મોસ્ટ IMP MCQ
- નીચેનામાંથી કયો વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવ છે?
(A) ઇન્સ્યુલિન (B) થાયરોક્સિન (C) એસ્ટ્રોજન (D) સાયટોકાઈનિન - બે ચેતાકોષોની વચ્ચે આવેલી ખાલી જગ્યાને શું કહે છે?
(A) અક્ષતંતુ (B) ચેતોપાગમ (C) શિખાતંતુ (D) ઉર્મિવેગ - મગજ કઈ ક્રિયા માટે જવાબદાર છે?
(A) વિચારવા (B) હૃદયના ધબકારા (C) શરીરનું સંતુલન (D) આપેલ તમામ - કયો અંતઃસ્ત્રાવ લડો અથવા ભાગો (Fight or Flight) ની સ્થિતિ માટે તૈયાર કરે છે?
(A) ઇન્સ્યુલિન (B) એડ્રિનાલિન (C) ટેસ્ટોસ્ટેરોન (D) ઓક્સિન - આયોડિનની ઉણપથી કયો રોગ થાય છે?
(A) ડાયાબિટીસ (B) ગોઇટર (C) એનીમિયા (D) રિકેટ્સ - કરમાઈ જવાની ક્રિયા માટે કયો વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવ જવાબદાર છે?
(A) ઓક્સિન (B) જીબ્રેલિન (C) એબ્સિસિક એસિડ (D) સાયટોકાઈનિન - શરીરનું સંતુલન જાળવવાનું કાર્ય મગજનો કયો ભાગ કરે છે?
(A) અગ્ર મગજ (B) મધ્ય મગજ (C) અનુમસ્તિષ્ક (D) લંબમજ્જા - પરાવર્તી ક્રિયાનું સંચાલન કોણ કરે છે?
(A) કરોડરજ્જુ (B) મગજ (C) હૃદય (D) ફેફસાં - ઇન્સ્યુલિનનો સ્ત્રાવ કઈ ગ્રંથિમાંથી થાય છે?
(A) થાયરોઈડ (B) પિટ્યુટરી (C) સ્વાદુપિંડ (D) એડ્રીનલ - નર જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ કયો છે?
(A) ઇસ્ટ્રોજન (B) ટેસ્ટોસ્ટેરોન (C) પ્રોજેસ્ટેરોન (D) ઇન્સ્યુલિન
૧૦ મહત્વની ખાલી જગ્યા
- પરાવર્તી કમાન કરોડરજ્જુ માં રચાય છે.
- વનસ્પતિના પ્રકાંડનું પ્રકાશ તરફ વળવું એ પ્રકાશાનુવર્તન કહેવાય છે.
- પિટ્યુટરી ગ્રંથિને 'માસ્ટર ગ્રંથિ' કહેવામાં આવે છે.
- રુધિરમાં શર્કરાનું પ્રમાણ ઇન્સ્યુલિન અંતઃસ્ત્રાવ દ્વારા જળવાય છે.
- ચેતાતંત્રનો રચનાત્મક અને ક્રિયાત્મક એકમ ચેતાકોષ છે.
- લજામણીના છોડના પર્ણોનું બીડાઈ જવું એ વૃદ્ધિથી મુક્ત હલનચલન છે.
- હૃદયના ધબકારાનું નિયંત્રણ મગજનો લંબમજ્જા ભાગ કરે છે.
- જીબ્રેલિન અંતઃસ્ત્રાવ પ્રકાંડની વૃદ્ધિમાં મદદરૂપ થાય છે.
- થાયરોક્સિનના સંશ્લેષણ માટે આયોડિન અનિવાર્ય છે.
- છોકરીઓમાં યુવાવસ્થામાં થતા ફેરફારો માટે ઇસ્ટ્રોજન જવાબદાર છે.
૧૦ મોસ્ટ IMP ખરા-ખોટા
- મગજ અને કરોડરજ્જુ મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર (CNS) બનાવે છે. - ખરું
- ઓક્સિન એ વૃદ્ધિ અવરોધક અંતઃસ્ત્રાવ છે. - ખોટું (તે વૃદ્ધિપ્રેરક છે)
- લંબમજ્જા પશ્ચ મગજનો ભાગ છે. - ખરું
- એડ્રિનાલિન સીધું રુધિરમાં સ્ત્રવે છે. - ખરું
- વનસ્પતિમાં સંદેશા વ્યવહાર માટે ચેતાતંત્ર હોય છે. - ખોટું
- કરોડરજ્જુ રક્ષણ માટે ખોપરીમાં આવેલી છે. - ખોટું (તે કરોડસ્તંભમાં છે)
- ઇન્સ્યુલિનની ઉણપથી ડાયાબિટીસ થાય છે. - ખરું
- બધા જ પ્રતિચારો મગજ દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. - ખોટું (પરાવર્તી ક્રિયા કરોડરજ્જુ દ્વારા થાય છે)
- સાયટોકાઈનિન કોષ વિભાજનને પ્રેરે છે. - ખરું
- ચેતાકોષમાં ઉર્મિવેગનું વહન હંમેશા શિખાતંતુથી અક્ષતંતુ તરફ હોય છે. - ખરું
બોર્ડ પરીક્ષા લક્ષી: ૨ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નોત્તરી (પ્રકરણ 6)
૧. ચેતોપાગમ એટલે શું? તેમાં સંદેશાનું વહન કેવી રીતે થાય છે?
- પાસપાસેના બે ચેતાકોષોની વચ્ચે આવેલી સૂક્ષ્મ ખાલી જગ્યાને ચેતોપાગમ કહે છે.
- જ્યારે ઉર્મિવેગ અક્ષતંતુના છેડે પહોંચે છે, ત્યારે તે કેટલાક રસાયણો મુક્ત કરે છે.
- આ રસાયણો ચેતોપાગમમાંથી પસાર થઈ પછીના ચેતાકોષના શિખાતંતુમાં ઉર્મિવેગ પેદા કરે છે.
- આમ, ચેતોપાગમમાં સંદેશાનું વહન રાસાયણિક સંકેત દ્વારા એક માર્ગે થાય છે.
૨. પરાવર્તી ક્રિયા એટલે શું? તેના બે ઉદાહરણ આપો.
- મગજના ઐચ્છિક કેન્દ્રોની જાણ બહાર, બાહ્ય ઉત્તેજના સામે દર્શાવવામાં આવતા અનૈચ્છિક અને ઝડપી પ્રતિચારને પરાવર્તી ક્રિયા કહે છે.
- આ ક્રિયામાં મગજ દ્વારા વિચારવાની પ્રક્રિયા થતી નથી, તેનું સંચાલન કરોડરજ્જુ દ્વારા થાય છે.
- ઉદાહરણ ૧: ગરમ વસ્તુને અચાનક અડકતા જ હાથ ઝડપથી પાછો ખેંચાઈ જવો.
- ઉદાહરણ ૨: આંખ પર તીવ્ર પ્રકાશ પડતા જ પાંપણોનું આપમેળે બીડાઈ જવું.
૩. આપણને આયોડિનયુક્ત મીઠું ખાવાની સલાહ કેમ આપવામાં આવે છે?
- થાયરોઈડ ગ્રંથિમાંથી થાયરોક્સિન અંતઃસ્ત્રાવ બનાવવા માટે આયોડિન અનિવાર્ય છે.
- થાયરોક્સિન શરીરમાં કાર્બોદિત, પ્રોટીન અને ચરબીના ચયાપચયનું નિયંત્રણ કરે છે.
- જો ખોરાકમાં આયોડિનની ઉણપ હોય, તો થાયરોક્સિન પૂરતું બનતું નથી, જેનાથી ગળું ફૂલી જાય છે જેને ગોઈટર રોગ કહે છે.
- આથી ગોઈટરથી બચવા અને શરીરના યોગ્ય વિકાસ માટે આયોડિનયુક્ત મીઠું જરૂરી છે.
૪. વનસ્પતિમાં પ્રકાશાનુવર્તન એટલે શું? ઉદાહરણ આપી સમજાવો.
- વનસ્પતિના અંગોનું પ્રકાશની પ્રતિક્રિયા રૂપે હલનચલન થવાની ક્રિયાને પ્રકાશાનુવર્તન કહે છે.
- વનસ્પતિનું પ્રકાંડ પ્રકાશની દિશામાં ગતિ કરે છે, તેને ધન પ્રકાશાનુવર્તન કહેવાય છે.
- વનસ્પતિના મૂળ પ્રકાશની વિરુદ્ધ દિશામાં ગતિ કરે છે, તેને ઋણ પ્રકાશાનુવર્તન કહેવાય છે.
- ઉદાહરણ: બારી પાસે રાખેલો છોડ થોડા દિવસોમાં પ્રકાશ મેળવવા માટે બારી તરફ નમી જાય છે.
૫. ડાયાબિટીસના દર્દીને ઇન્સ્યુલિનના ઇન્જેક્શન કેમ આપવામાં આવે છે?
- ઇન્સ્યુલિન અંતઃસ્ત્રાવ સ્વાદુપિંડમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, જે રુધિરમાં શર્કરા (સુગર) નું પ્રમાણ જાળવે છે.
- ડાયાબિટીસના દર્દીમાં ઇન્સ્યુલિનનો સ્ત્રાવ ઓછો થવાને લીધે લોહીમાં શર્કરાનું પ્રમાણ વધી જાય છે.
- વધારે શર્કરા શરીરના અંગોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
- રુધિરમાં શર્કરાનું પ્રમાણ ઘટાડીને સામાન્ય કરવા માટે આવા દર્દીને બહારથી ઇન્સ્યુલિનના ઇન્જેક્શન આપવામાં આવે છે.
પ્રકરણ 6: ૩ ગુણના મહત્વના પ્રશ્નો (આકૃતિ સાથે)
૧. ચેતાકોષની આકૃતિ દોરી તેના ભાગોના કાર્યો સમજાવો.
ચેતાકોષ એ ચેતાતંત્રનો રચનાત્મક અને ક્રિયાત્મક એકમ છે. તેની રચના અને કાર્યો નીચે મુજબ છે:
ચેતાકોષના મુખ્ય ભાગો અને કાર્યો:
- ૧. શિખાતંતુ (Dendrites): તે ચેતાકોષના ટોચના ભાગે આવેલી શાખાઓ જેવી રચના છે. તેનું કાર્ય આસપાસના વિસ્તારમાંથી માહિતી (સંવેદના) મેળવી તેને ઉર્મિવેગ સ્વરૂપે કોષકાય તરફ મોકલવાનું છે.
- ૨. કોષકાય (Cell Body): તે ચેતાકોષનો મુખ્ય મધ્ય ભાગ છે જે કોષકેન્દ્ર ધરાવે છે. શિખાતંતુ દ્વારા મળેલી માહિતી અહીં ઉર્મિવેગમાં રૂપાંતરિત થઈ આગળ વધે છે.
- ૩. અક્ષતંતુ (Axon): તે કોષકાયમાંથી નીકળતો લાંબો તંતુ છે. તે ઉર્મિવેગને કોષકાયથી દૂર ચેતાંતો સુધી લઈ જવાનું કાર્ય કરે છે.
- ૪. ચેતાંતો (Nerve Endings): અક્ષતંતુના છેડે આવેલી સૂક્ષ્મ શાખાઓ છે. અહીંથી ઉર્મિવેગ રાસાયણિક સંકેત દ્વારા ચેતોપાગમ ઓળંગી બીજા ચેતાકોષમાં પ્રવેશે છે.
૨. પરાવર્તી કમાન એટલે શું? આકૃતિ દોરી તેની પ્રક્રિયા સમજાવો.
પરાવર્તી ક્રિયામાં સંવેદના ગ્રહણ કરવાથી લઈને પ્રતિચાર આપવા સુધીના માર્ગને પરાવર્તી કમાન કહે છે.
Alt: પરાવર્તી કમાનની નામનિર્દેશિત આકૃતિ
પરાવર્તી કમાનની પ્રક્રિયા (તબક્કાવાર):
- ગ્રાહી અંગ: ત્વચા જેવા ગ્રાહી અંગો બાહ્ય ઉત્તેજના (દા.ત. ગરમી) ને ગ્રહણ કરે છે.
- સંવેદી ચેતા: આ સંદેશાને ઉર્મિવેગ સ્વરૂપે અંગથી કરોડરજ્જુ તરફ લઈ જાય છે.
- કરોડરજ્જુ: સંદેશાનું પૃથ્થકરણ કરે છે અને તાત્કાલિક નિર્ણય લે છે (અહીં મગજ સુધી સંદેશો પહોંચે તે પહેલા પ્રક્રિયા થઈ જાય છે).
- પ્રેરક (ચાલક) ચેતા: કરોડરજ્જુનો આદેશ પ્રતિસાદી સ્નાયુઓ સુધી પહોંચાડે છે.
- પ્રતિસાદી સ્નાયુ: સ્નાયુઓ સંકોચાય છે અને આપણે હાથ પાછો ખેંચી લઈએ છીએ, જેને 'પ્રતિચાર' કહેવાય છે.
પ્રકરણ 6: વનસ્પતિ અને પ્રાણી અંતઃસ્ત્રાવો (IMP)
૩. વનસ્પતિના મુખ્ય અંતઃસ્ત્રાવો અને તેમના કાર્યો
વનસ્પતિમાં વૃદ્ધિ, વિકાસ અને પર્યાવરણ પ્રત્યેના પ્રતિચારનું સંકલન કરવા માટે વિશિષ્ટ રસાયણો હોય છે, જેને વનસ્પતિ અંતઃસ્ત્રાવો કહે છે:
| અંતઃસ્ત્રાવ | મુખ્ય કાર્ય |
|---|---|
| ૧. ઓક્સિન (Auxin) | તે પ્રકાંડના અગ્રભાગે બને છે. કોષોની લંબાઈમાં વૃદ્ધિ પ્રેરે છે અને વનસ્પતિને પ્રકાશ તરફ વળવામાં મદદ કરે છે. |
| ૨. જીબ્રેલિન (Gibberellin) | તે મુખ્યત્વે પ્રકાંડની વૃદ્ધિમાં મદદરૂપ થાય છે. |
| ૩. સાયટોકાઈનિન (Cytokinin) | તે કોષ વિભાજનને ઝડપી બનાવે છે. ફળ અને બીજમાં તેની સાંદ્રતા વધુ હોય છે. |
| ૪. એબ્સિસિક એસિડ (Abscisic Acid) | આ એક વૃદ્ધિ અવરોધક અંતઃસ્ત્રાવ છે. તે પર્ણો કરમાઈ જવા અને વૃદ્ધિ અટકાવવા માટે જવાબદાર છે. |
૪. શરીરમાં એડ્રિનાલિન રુધિરમાં ભળે ત્યારે થતા ફેરફારો
એડ્રિનાલિનને 'લડો અથવા ભાગો' (Fight or Flight) સ્થિતિ માટેનો અંતઃસ્ત્રાવ કહે છે. તે એડ્રીનલ ગ્રંથિમાંથી સ્ત્રવે છે અને નીચે મુજબના ફેરફારો પ્રેરે છે:
- → હૃદયના ધબકારા વધે છે: જેથી સ્નાયુઓને વધુ ઓક્સિજન મળી રહે.
- → શ્વસન દર વધે છે: પાંસળીઓ અને ઉરોદરપટલના સંકોચનને લીધે શ્વાસ ઝડપી બને છે.
- → રુધિરના વહનમાં ફેરફાર: પાચનતંત્ર અને ત્વચામાં રુધિરનો પ્રવાહ ઓછો થઈ રુધિર મુખ્યત્વે કંકાલ સ્નાયુઓ તરફ ધકેલાય છે.
- → તૈયારી: આ બધા ફેરફારો શરીરને કટોકટીની પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા માટે સજ્જ કરે છે.
વનસ્પતિમાં વિવિધ આવર્તનો (Tropisms)
વનસ્પતિના અંગોનું બાહ્ય ઉત્તેજના (જેમ કે પ્રકાશ, ગુરુત્વાકર્ષણ કે પાણી) ની દિશામાં હલનચલન કરવાની પ્રક્રિયાને આવર્તન કહે છે. તેના મુખ્ય પ્રકારો નીચે મુજબ છે:
૧. પ્રકાશાનુવર્તન (Phototropism)
વનસ્પતિના અંગોનું પ્રકાશની પ્રતિક્રિયા રૂપે થતું હલનચલન.
પ્રયોગ/ઉદાહરણ: એક કુંડામાં ઉગેલા છોડને અંધારા ઓરડામાં બારી પાસે રાખો જ્યાંથી પ્રકાશ આવતો હોય. થોડા દિવસ પછી જોશો તો છોડનું પ્રકાંડ પ્રકાશની દિશામાં નમી જાય છે.
- ધન પ્રકાશાનુવર્તન: પ્રકાંડ પ્રકાશ તરફ ગતિ કરે છે.
- ઋણ પ્રકાશાનુવર્તન: મૂળ પ્રકાશથી દૂર (જમીનમાં) ગતિ કરે છે.
૨. ભૂઆનુવર્તન (Geotropism)
પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણ બળની પ્રતિક્રિયા રૂપે વનસ્પતિના અંગોનું હલનચલન.
પ્રયોગ/ઉદાહરણ: એક કુંડાને જમીન પર આડું પાડી દો. થોડા દિવસ પછી અવલોકન કરતા જણાશે કે મૂળ નીચેની તરફ (ગુરુત્વાકર્ષણની દિશામાં) અને પ્રકાંડ ઉપરની તરફ (ગુરુત્વાકર્ષણની વિરુદ્ધ) ગતિ કરે છે.
- ધન ભૂઆનુવર્તન: મૂળ જમીન તરફ ગતિ કરે છે.
- ઋણ ભૂઆનુવર્તન: પ્રકાંડ જમીનથી વિરુદ્ધ ઉપર તરફ ગતિ કરે છે.
૩. જલાનુવર્તન (Hydrotropism)
પાણીની ઉત્તેજનાને કારણે વનસ્પતિના મૂળનું થતું હલનચલન.
પ્રયોગ/ઉદાહરણ: એક ટ્રેમાં સૂકી માટી ભરો અને તેના એક છેડે પાણી ભરેલું પાત્ર મૂકો. તેની વચ્ચે બીજ વાવો. જ્યારે બીજ અંકુરિત થશે ત્યારે તેના મૂળ સીધા જવાને બદલે પાણી ભરેલા પાત્ર તરફ વળશે.
- ધન જલાનુવર્તન: વનસ્પતિના મૂળ હંમેશા પાણીના સ્ત્રોત તરફ ગતિ કરે છે.
૪. રસાયણાનુવર્તન (Chemotropism)
ચોક્કસ રસાયણો પ્રત્યે વનસ્પતિનો પ્રતિચાર.
ઉદાહરણ: પરાગનલિકાની અંડક તરફ થતી વૃદ્ધિ એ રસાયણાનુવર્તનનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે.
બોર્ડ પરીક્ષા લક્ષી: ૪ ગુણના સવિસ્તાર પ્રશ્નો (પ્રકરણ 6)
૧. માનવ મગજની રચના અને તેના ભાગોના કાર્યો
મનુષ્યનું મગજ શરીરનું મુખ્ય સમન્વય કેન્દ્ર છે, જે ખોપરીની અંદર મસ્તક પેટીમાં સુરક્ષિત હોય છે. તેના મુખ્ય ત્રણ ભાગો નીચે મુજબ છે:
(A) અગ્ર મગજ (Forebrain):
- તે મગજનો મુખ્ય અને વિચારવા માટેનો ભાગ છે.
- તેમાં શ્રવણ (સાંભળવું), ઘ્રાણ (સુંઘવું) અને દ્રષ્ટિ (જોવું) માટેના વિશિષ્ટ કેન્દ્રો આવેલા છે.
- તે સ્મૃતિ (યાદશક્તિ) અને શીખવાની ક્રિયા માટે જવાબદાર છે.
- તેમાં ભૂખ સંબંધિત કેન્દ્ર પણ આવેલું છે.
(B) મધ્ય મગજ (Midbrain):
- તે અગ્ર મગજ અને પશ્ચ મગજની વચ્ચે આવેલું નાનું કેન્દ્ર છે.
- તે મુખ્યત્વે દ્રષ્ટિ અને શ્રવણની પરાવર્તી ક્રિયાઓનું નિયંત્રણ કરે છે.
(C) પશ્ચ મગજ (Hindbrain):
આ ભાગ ત્રણ મુખ્ય રચનાઓનો બનેલો છે:
- સેતુ (Pons): તે શ્વસન ક્રિયાના નિયમનમાં મદદ કરે છે.
- લંબમજ્જા (Medulla): તે અનૈચ્છિક ક્રિયાઓ જેવી કે રુધિરનું દબાણ (BP), લાળરસ આવવો અને ઉલ્ટી થવી વગેરેનું નિયંત્રણ કરે છે.
- અનુમસ્તિષ્ક (Cerebellum): તે શરીરની સ્થિતિ અને સંતુલન જાળવે છે. દા.ત. સાયકલ ચલાવવી, સીધી રેખામાં ચાલવું.
મનુષ્યની મુખ્ય અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ (નર અને માદા)
આપણા શરીરમાં રાસાયણિક સંકલન માટે નીચે મુજબની ગ્રંથિઓ આવેલી છે:
| ગ્રંથિ | અંતઃસ્ત્રાવ | મુખ્ય કાર્ય |
|---|---|---|
| પિટ્યુટરી | વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ (GH) | શરીરની વૃદ્ધિ અને વિકાસનું નિયમન. |
| થાયરોઈડ | થાયરોક્સિન | કાર્બોદિત, પ્રોટીન અને ચરબીનું ચયાપચય. |
| સ્વાદુપિંડ | ઇન્સ્યુલિન | રુધિરમાં શર્કરા (સુગર) ના સ્તરનું નિયંત્રણ. |
| એડ્રીનલ | એડ્રિનાલિન | કટોકટીની સ્થિતિમાં રુધિરનું દબાણ અને ધબકારા વધારવા. |
| શુક્રપિંડ (ફક્ત નરમાં) | ટેસ્ટોસ્ટેરોન | નરમાં જાતીય ગૌણ લક્ષણો અને શુક્રકોષોના નિર્માણનું નિયંત્રણ. |
| અંડપિંડ (ફક્ત માદામાં) | ઇસ્ટ્રોજન / પ્રોજેસ્ટેરોન | માદામાં જાતીય લક્ષણોનો વિકાસ અને માસિક ચક્રનું નિયમન. |
🎯 ધોરણ 10 વિજ્ઞાન સંપૂર્ણ IMP મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 13)
બોર્ડ પરીક્ષા 2026 માટે વિજ્ઞાન વિષયના તમામ પ્રકરણ 1 થી 13 ના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નો અને જવાબોની સંપૂર્ણ PDF નીચેથી ડાઉનલોડ કરો. ટેબલ અને ટ્રીક પણ આપ્યા છે જેથી તમને યાદ તરત રહી જશે. અને શોર્ટનોટ્સ પણ આપી છે જેથી તમે આગલા દિવસે બધું જ રિવિજન થઈ જાય.