ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 9: વન અને વન્યજીવ સંસાધન | સંપૂર્ણ IMP નોટ્સ( STD 10 Chapter 9 Social science Gujrati ma)

પ્રકરણ 9: વન અને વન્યજીવ સંસાધન

જંગલોના પ્રકાર, વન્યજીવ સંરક્ષણ અને પરિયોજનાઓ - સંપૂર્ણ શોર્ટ નોટ્સ

🌲 ૧. જંગલોના પ્રકારો

વહીવટી હેતુસર જંગલોને ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:

• અનામત જંગલો (Reserved Forests): અહીં લાકડા કાપવા કે પશુ ચરાવવા પર સખત પ્રતિબંધ હોય છે. તે સીધા સરકારના નિયંત્રણમાં હોય છે.
• સંરક્ષિત જંગલો (Protected Forests): અહીં સ્થાનિક લોકોને હાનિ પહોંચાડ્યા વગર લાકડા વીણવાની અને પશુ ચરાવવાની છૂટ હોય છે.
• અવર્ગીકૃત જંગલો (Unclassified Forests): જેનું વર્ગીકરણ હજુ થયું નથી. અહીં કોઈ પણ પ્રતિબંધ હોતો નથી.

⚠️ ૨. નિર્વનીકરણની અસરો

જંગલોના વિનાશથી પર્યાવરણ પર ગંભીર અસરો થાય છે:

• વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) નું પ્રમાણ વધે છે.
• ગ્રીનહાઉસ ઇફેક્ટ (વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારો) ની અસરો ઘેરી બને છે.
• જમીનનું ધોવાણ વધે છે અને ખેતીની ફળદ્રુપતા ઘટે છે.
• અનેક વન્યજીવો નિરાશ્રિત બને છે અને લુપ્ત થવાને આરે પહોંચે છે.

🐯 ૩. વન્યજીવ પરિયોજનાઓ

ભારત સરકારે ખાસ પ્રાણીઓ માટે કેટલીક યોજનાઓ અમલમાં મૂકી છે:

• વાઘ પરિયોજના (Project Tiger): ૧૯૭૩માં શરૂ થઈ. વાઘને બચાવવા માટે અત્યારે દેશમાં ૫૦ થી વધુ ક્ષેત્રો કાર્યરત છે.
• હાથી પરિયોજના (Project Elephant): ૧૯૯૨માં શરૂ થઈ. હાથીઓને તેમના કુદરતી રહેઠાણમાં રક્ષણ પૂરું પાડવા માટે.
• ગેંડા પરિયોજના: અસમના કાઝીરંગામાં એકશિંગી ભારતીય ગેંડાના રક્ષણ માટે.
• ઘડિયાળ (મગર) પરિયોજના: મીઠા પાણીના મગરની જાતિ બચાવવા ૧૯૭૦માં શરૂ થઈ.

🛡️ ૪. સંરક્ષણના પ્રકારો (તફાવત)

બાબત	અભયારણ્ય	રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
મુખ્ય હેતુ	ચોક્કસ જાતિનું રક્ષણ.	સમગ્ર નિવસનતંત્રનું રક્ષણ.
પરવાનગી	પશુ ચરાવવાની મર્યાદિત છૂટ.	પશુ ચરાવવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ.
ઉદાહરણ	નળ સરોવર, જેસોર.	ગીર, કાઝીરંગા, કોર્બેટ.

📉 ૫. લુપ્ત થતા વન્યજીવો

• ચિત્તો: ભારતના જંગલોમાંથી સંપૂર્ણપણે નષ્ટ થઈ ગયો છે.
• ગુલાબી ગરદનવાળી બતક: લુપ્ત થવાને આરે છે.
• સારસ પક્ષી અને ઘોરાડ: તેની સંખ્યામાં સતત ઘટાડો થઈ રહ્યો છે.

🐯 પ્રકરણ 9: પરિયોજનાઓ અને વન્યજીવ - માસ્ટર ટ્રીક ટેબલ

📅 મુખ્ય વન્યજીવ પરિયોજનાઓ (Projects)

પરિયોજનાનું નામ	શરૂઆત (વર્ષ)	હેતુ / ખાસિયત	યાદ રાખવાની ટ્રીક
વાઘ પરિયોજના	૧૯૭૩	વાઘના અસ્તિત્વને બચાવવા	'વાઘ-૭૩' (વાઘ સાત-ત્રણ)
હાથી પરિયોજના	૧૯૯૨	હાથીઓના કુદરતી આવાસ માટે	'હાથી-૯૨' (ગજરાજ ૯-૨)
ગેંડા પરિયોજના	-	અસમ અને બંગાળમાં	અસમ-કાઝીરંગા (૧ શિંગડો)
ઘડિયાળ પરિયોજના	૧૯૭૦	મીઠા પાણીના મગર બચાવવા	મગરની ઘડિયાળ-૭૦ માં

🛡️ રક્ષણના ૩ પ્રકાર (ટ્રીક સાથે):

✅ અભયારણ્ય: પરવાનગી લઈને લાકડા વીણી શકાય. (દા.ત. નળ સરોવર).

✅ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન: કોઈ પણ પ્રકારની છૂટછાટ નહીં. સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ. (દા.ત. ગીર).

✅ જૈવ-આરક્ષિત ક્ષેત્ર: આંતરરાષ્ટ્રીય માપદંડો મુજબ (સૌથી મોટો વિસ્તાર). (દા.ત. કચ્છનું રણ).

📍 કયું પ્રાણી / ઉદ્યાન ક્યાં?

• ગીર (ગુજરાત): માત્ર એશિયાઈ સિંહો માટે.
• વેળાવદર (ગુજરાત): કાળિયાર (Black Buck) માટે.
• કાઝીરંગા (અસમ): એકશિંગી ભારતીય ગેંડો.
• કોર્બેટ (ઉત્તરાખંડ): ભારતનો પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન.
• કચ્છનો અખાત (ગુજરાત): સમુદ્રી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (Marine NP).

🌲 પ્રકરણ 9: બોર્ડ સ્પેશિયલ હેતુલક્ષી પ્રશ્નો

વિભાગ 1: ૧૦ બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો (MCQ)

1. કયા પ્રકારના જંગલો સીધા સરકારી તંત્રના નિયંત્રણમાં હોય છે?
   (A) અનામત જંગલો (B) સંરક્ષિત જંગલો (C) અવર્ગીકૃત જંગલો (D) ખાનગી જંગલો
2. ભારતના જંગલોમાંથી કયું પ્રાણી સંપૂર્ણપણે નષ્ટ (લુપ્ત) થઈ ગયું છે?
   (A) વાઘ (B) સિંહ (C) ચિત્તો (D) ગેંડો
3. 'વાઘ પરિયોજના' (Project Tiger) કયા વર્ષમાં અમલમાં આવી?
   (A) 1970 (B) 1973 (C) 1992 (D) 1975
4. એશિયાઈ સિંહો સમગ્ર વિશ્વમાં માત્ર ક્યાં જોવા મળે છે?
   (A) ગીરના જંગલોમાં (B) કાઝીરંગામાં (C) સુંદરવનમાં (D) કોર્બેટમાં
5. ગુજરાતનું કયું સ્થળ 'જળપ્લાવિત ક્ષેત્ર' તરીકે પક્ષીઓ માટે જાણીતું છે?
   (A) ગીર (B) વેળાવદર (C) નળ સરોવર (D) રતનમહાલ
6. 'હાથી પરિયોજના' કયા વર્ષમાં શરૂ કરવામાં આવી હતી?
   (A) 1973 (B) 1992 (C) 1970 (D) 2005
7. એકશિંગી ભારતીય ગેંડો કયા રાજ્યમાં જોવા મળે છે?
   (A) અસમ (B) ગુજરાત (C) કર્ણાટક (D) કેરળ
8. વેળાવદર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન કયા પ્રાણી માટે જાણીતું છે?
   (A) સિંહ (B) કાળિયાર (C) વાઘ (D) રીંછ
9. ભારતનો પ્રથમ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન કયો છે?
   (A) કાઝીરંગા (B) ગીર (C) જિમ કોર્બેટ (D) કાન્હા
10. કયું પક્ષી લુપ્ત થવાને આરે છે અને ખેડૂતોનો મિત્ર ગણાય છે?
    (A) મોર (B) ઘોરાડ (C) ચકલી (D) પોપટ

વિભાગ 2: ૧૦ ખાલીજગ્યા પૂરો

• ૧. જંગલોના વિનાશને નિર્વનીકરણ કહેવામાં આવે છે.
• ૨. ચિત્તો પ્રાણી ભારતમાંથી લુપ્ત થઈ ગયું છે.
• ૩. ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન જૂનાગઢ (ગુજરાત) જિલ્લામાં આવેલું છે.
• ૪. જૈવ આરક્ષિત ક્ષેત્ર ની રચના આંતરરાષ્ટ્રીય માપદંડો મુજબ કરવામાં આવે છે.
• ૫. પર્યાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ($CO_2$) ની માત્રા વધવી એ નિર્વનીકરણની અસર છે.
• ૬. ગુજરાતમાં કચ્છનું રણ જૈવ આરક્ષિત ક્ષેત્ર તરીકે જાહેર કરાયું છે.
• ૭. હાથી પરિયોજનામાં હાથીઓને તેમના કુદરતી આવાસમાં રક્ષણ અપાય છે.
• ૮. મરેલા જાનવરો નો માંસ ખાનાર ગીધની સંખ્યામાં મોટો ઘટાડો થયો છે.
• ૯. જેસોર રીંછ અભયારણ્ય બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલું છે.
• ૧૦. સમુદ્રી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ગુજરાતમાં જામનગર (કચ્છના અખાત) પાસે છે.

વિભાગ 3: ૧૦ ખરા-ખોટા જણાવો

• ૧. અનામત જંગલોમાં પશુ ચરાવવાની છૂટ હોય છે. - ખોટું
• ૨. ભારતમાં વાઘ પરિયોજના ૧૯૭૩માં શરૂ થઈ. - ખરું
• ૩. ચિત્તો એશિયાના જંગલોમાં હવે માત્ર ઈરાનમાં જ જોવા મળે છે. - ખરું
• ૪. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં કોઈ એક જ પ્રજાતિ પર ધ્યાન અપાય છે. - ખોટું (અભયારણ્યમાં અપાય છે)
• ૫. લાલ પાંડા હિમાલયના શીત વનોમાં જોવા મળે છે. - ખરું
• ૬. ઘડિયાળ એ મીઠા પાણીની મગરની એક પ્રજાતિ છે. - ખરું
• ૭. નળ સરોવર એશિયાઈ સિંહ માટેનું અભયારણ્ય છે. - ખોટું (પક્ષીઓ માટે છે)
• ૮. જંગલોના વિનાશથી ગ્લોબલ વોર્મિંગની સમસ્યા વધે છે. - ખરું
• ૯. સુંદરવન પશ્ચિમ બંગાળમાં આવેલું વાઘ આરક્ષિત ક્ષેત્ર છે. - ખરું
• ૧૦. ગીધને કુદરતનો 'સફાઈ કામદાર' કહેવામાં આવે છે. - ખરું

📝 પ્રકરણ 9: ૨ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નોત્તર

૧. વહીવટી દ્રષ્ટિએ જંગલોના પ્રકારો સમજાવો.

ઉત્તર: વહીવટી દ્રષ્ટિએ જંગલોના ત્રણ પ્રકાર છે:

• અનામત જંગલો: આ જંગલો સીધા સરકારી તંત્રના નિયંત્રણમાં હોય છે. અહીં લાકડા કાપવા કે પશુ ચરાવવા પર સખત પ્રતિબંધ હોય છે.
• સંરક્ષિત જંગલો: અહીં સરકારી તંત્ર દ્વારા દેખભાળ કરાય છે. સ્થાનિક લોકોને હાનિ પહોંચાડ્યા વગર લાકડા વીણવાની કે પશુ ચરાવવાની છૂટ હોય છે.
• અવર્ગીકૃત જંગલો: જે જંગલોનું હજુ વર્ગીકરણ થયું નથી તેને અવર્ગીકૃત જંગલો કહેવાય છે. અહીં વૃક્ષ છેદન કે પશુ ચરાણ પર કોઈ પ્રતિબંધ હોતો નથી.

૨. નિર્વનીકરણ (જંગલ વિનાશ) ની અસરો જણાવો.

ઉત્તર: નિર્વનીકરણની અસરો વ્યાપક છે:

• વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) નું પ્રમાણ વધે છે, જે ગ્લોબલ વોર્મિંગ માટે જવાબદાર છે.
• જમીનનું ધોવાણ વધતા ખેતીની ફળદ્રુપતા ઘટે છે.
• વન્યજીવોના કુદરતી આવાસો નષ્ટ થવાથી તેઓ માનવ વસ્તી તરફ ધસી આવે છે.
• વરસાદનું પ્રમાણ ઘટે છે અને દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિ ઉભી થાય છે.

૩. વન્યજીવોના વિનાશના મુખ્ય કારણો કયા છે?

ઉત્તર:

• જંગલ વિસ્તારોમાં માનવીય દખલ અને કુદરતી આવાસોનો નાશ.
• ખેતી, રેલવે કે રસ્તાઓના નિર્માણ માટે થતો જંગલોનો વિનાશ.
• ખાલ, હાડકાં, શિંગડાં કે નખ મેળવવા માટે થતો ગેરકાયદે શિકાર.
• જંગલોમાં લાગતી આગ (દાવાનળ) ને કારણે અનેક જીવોનો નાશ થાય છે.

૪. 'વાઘ પરિયોજના' વિશે ટૂંકમાં માહિતી આપો.

ઉત્તર:

• અનિયંત્રિત શિકારને લીધે વાઘની સંખ્યા ઘટતા ભારત સરકારે ૧૯૭૩ માં આ યોજના શરૂ કરી હતી.
• આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ વાઘને રક્ષણ આપવું અને તેમના કુદરતી આવાસોને સુરક્ષિત રાખવાનો છે.
• અત્યારે ભારતમાં આશરે ૫૦ (પચાસ) જેટલા ક્ષેત્રોમાં આ યોજના અમલમાં છે.

૫. લાલ પાંડા (Red Panda) વિશે માહિતી આપો.

ઉત્તર:

• લાલ પાંડા ભારતમાં પૂર્વી હિમાલયના શીત વનોમાં (ઠંડા જંગલોમાં) જોવા મળે છે.
• તેનો મુખ્ય ખોરાક વાંસની કૂંપળો, ફળો અને પક્ષીઓના ઈંડા છે.
• તે દિવસ દરમિયાન ઓછું સક્રિય રહે છે અને રાત્રે વધુ જોવા મળે છે.
• ભારત ઉપરાંત તે ચીન, નેપાળ અને ભૂટાનમાં પણ જોવા મળે છે.

૬. જૈવ આરક્ષિત ક્ષેત્ર એટલે શું? તેના ઉદાહરણ આપો.

ઉત્તર:

• અર્થ: જૈવ આરક્ષિત ક્ષેત્રની રચના આંતરરાષ્ટ્રીય માપદંડો મુજબ કરવામાં આવે છે. તેનો હેતુ પ્રાકૃતિક અને સાંસ્કૃતિક વિવિધતાનું રક્ષણ કરવાનો છે.
• તેમાં બહારની માનવીય પ્રવૃત્તિઓ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોય છે.
• ઉદાહરણ: નીલગીરી, મન્નારની ખાડી, સુંદરવન અને ગુજરાતમાં કચ્છનું રણ.

[Image comparing Biosphere Reserve, National Park, and Sanctuary zones]

🌍 પ્રકરણ 9: ૩ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નો (સંપૂર્ણ વિગતવાર)

૧. વન સંરક્ષણ માટેના ઉપાયો સવિસ્તાર વર્ણવો. (Most IMP)

ઉત્તર: જંગલોના જતન માટે નીચે મુજબના પગલાં લેવા જોઈએ:

• બળતણના વિકલ્પો: લાકડાના સ્થાને સૌર ઊર્જા, નેચરલ ગેસ (LPG/PNG) કે બાયોગેસનો ઉપયોગ વધારવો જોઈએ જેથી વૃક્ષો કપાતા બચે.
• પડતર જમીનમાં વનીકરણ: રેલ્વેના પાટા, નહેરો અને રસ્તાઓની આજુબાજુની પડતર જમીનમાં વૃક્ષારોપણ કરી તેનું સંવર્ધન કરવું જોઈએ.
• દાવાનળ પર નિયંત્રણ: જંગલોમાં લાગતી આગ (દાવાનળ) ને કારણે કિંમતી વનસ્પતિ અને વન્યજીવો નાશ પામે છે. આ માટે આગ બુઝાવવાની અદ્યતન તંત્ર અને તાલીમબદ્ધ ટુકડીઓ હોવી જોઈએ.
• જંગલ પ્રવાસન પર અંકુશ: જંગલોમાં પર્યટકો દ્વારા થતો કચરો અને પ્લાસ્ટિક પર નિયંત્રણ હોવું જોઈએ જેથી વન્યજીવો અને વનસ્પતિને નુકસાન ન થાય.
• શૈક્ષણિક જાગૃતિ: શાળા-કોલેજોના અભ્યાસક્રમમાં વન સંરક્ષણનું મહત્વ સમજાવવું જોઈએ અને 'વન મહોત્સવ' જેવા કાર્યક્રમો દ્વારા જનજાગૃતિ લાવવી જોઈએ.

૨. અભયારણ્ય અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ કરો.

ઉત્તર:

 એ મુખ્ય હેતુ છે. આજે દેશમાં ૨૬ હાથી આરક્ષિત ક્ષેત્રો છે.

• ગેંડા પરિયોજના: અસમના કાઝીરંગા અને પશ્ચિમ બંગાળના સુંદરવનમાં એકશિંગી ભારતીય ગેંડાના રક્ષણ માટે શરૂ કરવામાં આવી છે.
• મગર પરિયોજના: મીઠા પાણીના મગર (ઘડિયાળ) ની પ્રજાતિ જે લુપ્ત થતી હતી તેને બચાવવા ૧૯૭૦માં શરૂ કરાઈ.

૪. વન્યજીવોના વિનાશ માટે જવાબદાર કારણોની ચર્ચા કરો.

ઉત્તર: વન્યજીવોની સંખ્યા ઘટવા પાછળ નીચે મુજબના કારણો જવાબદાર છે:

• આવાસનો નાશ: જંગલોમાં માનવીય દખલ વધવાથી અને ખેતી, રસ્તા કે રહેણાંક માટે જંગલો કપાવાથી વન્યજીવો બેઘર બન્યા છે.
• શિકાર: ખાલ, હાડકાં, નખ, શિંગડાં કે અન્ય અંગો મેળવવા માટે વન્યજીવોનો ગેરકાયદે શિકાર કરવામાં આવે છે.
• ખોરાકની અછત: જંગલોમાં ફળ-ફૂલ અને અન્ય પશુઓની સંખ્યા ઘટવાથી માંસાહારી વન્યજીવો ભૂખમરાનો ભોગ બને છે.
• દાવાનળ: જંગલમાં લાગતી આગને કારણે પ્રાણીઓ બળીને મરી જાય છે અને પક્ષીઓના માળા તથા બચ્ચાઓનો નાશ થાય છે.
• માનવ-પ્રાણી સંઘર્ષ: જંગલમાંથી ખોરાક ન મળતા વન્યજીવો માનવ વસ્તી તરફ ધસી આવે છે, જેમાં ઘણીવાર માનવીઓ દ્વારા તેમને મારી નાખવામાં આવે છે.

🏛️ પ્રકરણ 9: ૪ ગુણના મોસ્ટ IMP લાંબા પ્રશ્નો

૧. જંગલોનું વર્ગીકરણ જુદી જુદી દ્રષ્ટિએ સવિસ્તાર સમજાવો.

ઉત્તર: જંગલોનું વર્ગીકરણ મુખ્યત્વે બે રીતે કરવામાં આવે છે:

(A) વહીવટી દ્રષ્ટિએ જંગલોના પ્રકાર:

• ૧. અનામત જંગલો (Reserved Forest): આ જંગલો સીધા સરકારી તંત્રના નિયંત્રણમાં હોય છે. અહીં લાકડા કાપવા, વીણવા કે પશુ ચરાવવા પર સખત પ્રતિબંધ હોય છે.
• ૨. સંરક્ષિત જંગલો (Protected Forest): આ જંગલોની દેખભાળ સરકારી તંત્ર દ્વારા કરાય છે. અહીં વૃક્ષોને હાનિ પહોંચાડ્યા વગર લાકડા વીણવાની કે પશુ ચરાવવાની સ્થાનિક લોકોને છૂટ હોય છે.
• ૩. અવર્ગીકૃત જંગલો (Unclassified Forest): જે જંગલોનું હજુ સુધી વર્ગીકરણ થયું નથી. અહીં વૃક્ષ છેદન કે પશુ ચરાણ પર કોઈ પ્રતિબંધ હોતો નથી.

(B) માલિકી, વહીવટ અને વ્યવસ્થાપન દ્રષ્ટિએ પ્રકાર:

• ૧. રાજ્ય માલિકીનું જંગલ (State Forest): દેશના મોટાભાગના જંગલો આ પ્રકારના છે, જેનું નિયંત્રણ કેન્દ્ર કે રાજ્ય સરકાર પાસે હોય છે.
• ૨. સામુદાયિક જંગલ (Communal Forest): સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ (ગ્રામ પંચાયત, નગરપાલિકા, જિલ્લા પંચાયત) નું આ જંગલો પર નિયંત્રણ હોય છે.
• ૩. ખાનગી જંગલ (Private Forest): આ વ્યક્તિગત માલિકીના જંગલો છે (દા.ત. ઓડિશા, મેઘાલય, પંજાબમાં વધુ જોવા મળે છે). જે ઘણીવાર ક્ષત-વિક્ષત હાલતમાં હોય છે.

૨. વન્યજીવ સંરક્ષણ માટેના ઉપાયો સવિસ્તાર જણાવો.

ઉત્તર: વન્યજીવોના રક્ષણ માટે નીચે મુજબના ગંભીર પગલાં લેવા જોઈએ:

• દ્રષ્ટિકોણમાં પરિવર્તન: જંગલો એ માત્ર લાકડા મેળવવાનો સ્ત્રોત નથી, પણ વન્યજીવોનું કુદરતી આવાસ છે એ સમજવું જરૂરી છે.
• શિકાર પર પ્રતિબંધ: વન્યજીવોના ગેરકાયદે શિકાર અને વેપાર અટકાવવા કડક કાયદા બનાવી તેનો અમલ કરવો જોઈએ.
• નિવસનતંત્રની જાળવણી: જંગલોમાં થતી માનવીય પ્રવૃત્તિઓ (ખાણકામ, પર્યટન) પર નિયંત્રણ મૂકવું જોઈએ જેથી પ્રાણીઓના ખોરાક અને પાણીની વ્યવસ્થા જળવાય.
• દાવાનળનું નિવારણ: જંગલમાં આગ ન લાગે તેનું ધ્યાન રાખવું અને જો લાગે તો તેને ઝડપથી ઓલવવા માટે અદ્યતન તંત્ર ગોઠવવું.
• જનજાગૃતિ: વન્યજીવોના મહત્વ વિશે લોકોમાં જાગૃતિ લાવવી અને પર્યાવરણીય શિક્ષણ આપવું.
• પરિયોજનાઓનું સંચાલન: વાઘ, હાથી કે ગેંડા જેવી વિશિષ્ટ પ્રજાતિઓ માટે શરૂ કરેલી યોજનાઓનું કડક મોનિટરિંગ કરવું.

૩. ભારતની મુખ્ય વન્યજીવ પરિયોજનાઓ વિશે સવિસ્તાર નોંધ લખો.

ઉત્તર: લુપ્ત થતી પ્રજાતિઓને બચાવવા ભારતે નીચે મુજબની યોજનાઓ અમલમાં મૂકી છે:

• ૧. વાઘ પરિયોજના (Project Tiger): ૧૯૭૩માં શરૂ થઈ. વાઘનો શિકાર અટકાવવા અને કુદરતી આવાસ બચાવવા માટે દેશમાં અત્યારે ૫૦ થી વધુ ક્ષેત્રો કાર્યરત છે.
• ૨. હાથી પરિયોજના (Project Elephant): ૧૯૯૨માં શરૂ થઈ. હાથીઓને તેમના કુદરતી રહેઠાણમાં રક્ષણ પૂરું પાડવા અને પાલતુ હાથીઓની સારસંભાળ લેવા માટે આ યોજના અમલમાં છે.
• ૩. ગેંડા પરિયોજના: 'ઈન્ડિયન રાઈનો વિઝન ૨૦૨૦' મુજબ ભારતમાં ગેંડાની સંખ્યા ૩૦૦૦ સુધી લઈ જવાનો લક્ષ્યાંક રખાયો હતો. મુખ્યત્વે અસમના કાઝીરંગામાં કાર્યરત છે.
• ૪. અન્ય પરિયોજનાઓ: મીઠા પાણીના મગર બચાવવા 'ઘડિયાળ પરિયોજના' (૧૯૭૦), હિમ દીપડા પરિયોજના (૨૦૦૦), અને ગીધ પરિયોજના (૨૦૦૪) પણ મહત્વની છે.

Social science chapter 10👇https://pramukhdps.blogspot.com/2026/01/10-10-imp-std-10-chapter-10-social.html

ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન: મિશન 2025 🎯

​શું તમારે સામાજિક વિજ્ઞાનમાં 80/80 મેળવવા છે?

મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸https://topmate.io/dangar_purna/1859041

​✅ ખાસિયતો:

• ​📌 નવી બ્લુપ્રિન્ટ મુજબ IMP પ્રશ્નો
• ​🗺️ નકશા પૂર્તિની સરળ સમજૂતી
• ​📝 મુદ્દાસર અને સરળ ભાષામાં જવાબો
• ​⚡ વિભાગ-A માટે ટૂંકા પ્રશ્નોનો સંગ્રહ

​તમારી તૈયારીને બનાવો સ્માર્ટ અને મેળવો બોર્ડમાં સફળતા!