પ્રકરણ 22: પ્રકૃતિમાં પોષણ-વ્યવસ્થા - સંપૂર્ણ રિવિઝન નોટ્સ
આ પ્રકરણ નિવસનતંત્રમાં ઊર્જાના વહન અને સજીવો વચ્ચેના આહાર સંબંધોને સમજવા માટે પાયારૂપ છે. પરીક્ષામાં ઝડપી રિવિઝન માટે આ નોટ્સ ૧૫૦૦ શબ્દોના વિસ્તારમાં તમામ નાના-મોટા મુદ્દાઓને આવરી લે છે.
૧. નિવસનતંત્રના પાયાના ખ્યાલો
નિવસનતંત્ર એટલે જૈવિક સમુદાય અને તેના ભૌતિક પર્યાવરણ વચ્ચેની આંતરક્રિયા. તેના મુખ્ય બે પાસાઓ છે:
- અજૈવિક પરિબળો: અકાર્બનિક દ્રવ્યો (નાઈટ્રોજન, ફોસ્ફરસ), આબોહવાકીય પરિબળો (તાપમાન, ભેજ, પ્રકાશ).
- જૈવિક પરિબળો: ઉત્પાદકો, ઉપભોગીઓ અને વિઘટકો.
૨. સજીવોનું પોષણ આધારિત વર્ગીકરણ (વિગતવાર)
નિવસનતંત્રમાં કાર્યની દ્રષ્ટિએ સજીવોને નીચે મુજબના સ્તરોમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે:
| ક્રમ | શ્રેણી | કાર્ય અને લાક્ષણિકતા | ઉદાહરણ |
|---|---|---|---|
| 1 | ઉત્પાદકો | સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં ક્લોરોફિલની મદદથી પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા ખોરાક બનાવે છે. | બધી જ લીલી વનસ્પતિ અને કેટલીક બેક્ટેરિયા. |
| 2 | તૃણાહારી (પ્રાથમિક) | સીધી રીતે વનસ્પતિનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરે છે. | તીડ, સસલું, હરણ, ગાય. |
| 3 | માંસાહારી (દ્વિતીય) | તૃણાહારી પ્રાણીઓનું ભક્ષણ કરીને પોષણ મેળવે છે. | દેડકો, ગરોળી, શિયાળ. |
| 4 | વિઘટકો | મૃત વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના દેહનું જટિલમાંથી સરળ પદાર્થોમાં વિઘટન કરે છે. | ફૂગ અને સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ. |
૩. આહાર શ્રૃંખલા અને આહાર જાળનો તફાવત
આહાર શ્રૃંખલા (Food Chain): સજીવોની એવી હારમાળા જેમાં એક સજીવ બીજા સજીવને ખાય છે. તે રેખીય (Linear) હોય છે.
આહાર જાળ (Food Web): કુદરતમાં સજીવો માત્ર એક જ સ્ત્રોત પર નિર્ભર હોતા નથી. અનેક આહાર શ્રૃંખલાઓ એકબીજી સાથે જોડાઈને જાળી જેવી રચના બનાવે તેને આહાર જાળ કહે છે.
૪. ઊર્જાનું વહન અને ૧૦% નો સિદ્ધાંત
સૂર્ય એ ઊર્જાનો આદિ સ્ત્રોત છે. સૂર્યમાંથી વનસ્પતિ ૧% ઊર્જાનું શોષણ કરે છે. બાકીની ઊર્જા પોષણના સ્તરોમાં નીચે મુજબ વહે છે:
ઊર્જાના પિરામિડના નિયમો:
- ઊર્જાનું વહન હંમેશા એકમાર્ગી હોય છે.
- દરેક સ્તરે માત્ર ૧૦% ઊર્જા જ આગળ વધે છે, જ્યારે ૯૦% ઊર્જા ઉષ્મા સ્વરૂપે પર્યાવરણમાં વ્યય પામે છે.
- સ્તરો વધતા જાય તેમ ઊર્જા ઘટતી જાય છે, તેથી આહાર શ્રૃંખલા ૪ સ્તરથી મોટી હોતી નથી.
૫. જૈવિક વિશાલન (Biological Magnification)
જ્યારે ખેતીમાં આપણે જંતુનાશકોનો ઉપયોગ કરીએ છીએ, ત્યારે તે પદાર્થો સજીવોના શરીરમાં એકઠા થાય છે. આ પદાર્થોનું વિઘટન થતું નથી. પરિણામે, આહાર શ્રૃંખલાના ટોચના સ્તરે (મનુષ્યમાં) આ રસાયણોની સાંદ્રતા સૌથી વધુ જોવા મળે છે. આને 'જૈવિક વિશાલન' કહેવાય છે.
૬. ઓઝોન સ્તર અને તેનું મહત્વ
ઓઝોન ($O_3$) વાયુ વાતાવરણના ઉપરના સ્તરમાં (સ્ટ્રેટોસ્ફિયર) આવેલું છે. તેનું કાર્ય સૂર્યના હાનિકારક પારજાંબલી (UV) કિરણોને પૃથ્વી પર આવતા રોકવાનું છે.
- વિઘટનનું કારણ: ક્લોરોફ્લુરોકાર્બન્સ (CFCs), જે ફ્રીજ અને એસીમાં વપરાય છે.
- અસરો: ચામડીનું કેન્સર, આંખમાં મોતિયો, રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં ઘટાડો.
૭. કચરાનું વ્યવસ્થાપન
માનવીય પ્રવૃત્તિઓથી ઉત્પન્ન થતા નકામા પદાર્થોને કચરો કહે છે:
- જૈવ-વિઘટનીય: જેનું સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વિઘટન થાય (શાકભાજી, ફળ, કાગળ).
- જૈવ-અવિઘટનીય: જેનું વિઘટન ન થાય (પ્લાસ્ટિક, કાચ, ધાતુ).
💡 શોર્ટ નોટ્સ યાદ રાખવાની સ્માર્ટ ટ્રીક્સ:
૧. ક્રમ: ઉત્પાદક ➔ શાકાહારી ➔ માંસાહારી ➔ ઉચ્ચ માંસાહારી.
૨. ઊર્જા: દર વખતે એક શૂન્ય ઓછું કરતા જવું (૧૦૦૦ ➔ ૧૦૦ ➔ ૧૦ ➔ ૧).
૩. ઓઝોન: O2+ O➔ O3 (પારજાંબલી કિરણોની હાજરીમાં).
--- આશા છે કે આ નોટ્સ તમારી પરીક્ષાની તૈયારીમાં મદદરૂપ થશે! ---
વિભાગ A: બોર્ડ પરીક્ષા લક્ષી મોસ્ટ IMP હેતુલક્ષી પ્રશ્નોત્તર
૧. નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો (MCQs)
-
૧. પૃથ્વી પર ઊર્જાનો મુખ્ય અને આદિ સ્ત્રોત કયો છે?
(A) ચંદ્ર (B) પૃથ્વી (C) સૂર્ય (D) તારા
જવાબ: (C) સૂર્ય -
૨. આહાર શ્રૃંખલામાં ઊર્જાનું વહન હંમેશા કેવું હોય છે?
(A) દ્વિમાર્ગી (B) એકમાર્ગી (C) ચક્રાકાર (D) અનિયમિત
જવાબ: (B) એકમાર્ગી -
૩. ઓઝોન વાયુના એક અણુમાં ઓક્સિજનના કેટલા પરમાણુ હોય છે?
(A) ૨ (B) ૪ (C) ૧ (D) ૩
જવાબ: (D) ૩ -
૪. નીચેનામાંથી કયો પદાર્થ જૈવ-અવિઘટનીય છે?
(A) કાગળ (B) શાકભાજી (C) પ્લાસ્ટિક (D) લાકડું
જવાબ: (C) પ્લાસ્ટિક -
૫. કયા સ્તરે ઊર્જાનું પ્રમાણ સૌથી વધુ હોય છે?
(A) ઉત્પાદકો (B) તૃણાહારી (C) માંસાહારી (D) વિઘટકો
જવાબ: (A) ઉત્પાદકો -
૬. ઓઝોન સ્તરના વિઘટન માટે મુખ્યત્વે કયો વાયુ જવાબદાર છે?
(A) CO₂ (B) CFCs (C) O₂ (D) CH₄
જવાબ: (B) CFCs -
૭. જૈવિક વિશાલનની સમસ્યા કયા સજીવોમાં સૌથી વધુ જોવા મળે છે?
(A) વનસ્પતિ (B) મનુષ્ય (C) તીડ (D) બેક્ટેરિયા
જવાબ: (B) મનુષ્ય -
૮. કૃત્રિમ નિવસનતંત્રનું ઉદાહરણ કયું છે?
(A) જંગલ (B) તળાવ (C) ખેતર (D) નદી
જવાબ: (C) ખેતર -
૯. ઓઝોન સ્તર કયા હાનિકારક કિરણોનું શોષણ કરે છે?
(A) ઇન્ફ્રારેડ (B) ક્ષ-કિરણો (C) પારજાંબલી (D) ગામા કિરણો
જવાબ: (C) પારજાંબલી (UV) -
૧૦. નિવસનતંત્રમાં વિઘટકોનું કાર્ય શું છે?
(A) ખોરાક બનાવવો (B) શિકાર કરવો (C) મૃતદેહોનું વિઘટન (D) ઓક્સિજન આપવો
જવાબ: (C) મૃતદેહોનું વિઘટન
૨. યોગ્ય શબ્દો વડે ખાલી જગ્યા પૂરો
| ૧. નિવસનતંત્રમાં સૂર્યપ્રકાશનું રાસાયણિક ઊર્જામાં રૂપાંતર ______ દ્વારા થાય છે. | ઉત્પાદકો |
| ૨. ઓઝોન સ્તર વાતાવરણના ______ સ્તરમાં આવેલું છે. | સ્ટ્રેટોસ્ફિયર |
| ૩. આહાર શ્રૃંખલાના દરેક સ્તરે માત્ર ______ ટકા ઊર્જા આગળ વધે છે. | ૧૦ |
| ૪. ફળો અને શાકભાજીની છાલ એ ______ કચરો છે. | જૈવ-વિઘટનીય |
| ૫. ______ એ કુદરતી નિવસનતંત્રનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ છે. | દરિયો |
| ૬. ઓઝોનનું આણ્વિક સૂત્ર ______ છે. | O₃ |
| ૭. રસાયણોની સાંદ્રતામાં થતા વધારાને ______ કહે છે. | જૈવિક વિશાલન |
| ૮. મનુષ્ય પોષણની દ્રષ્ટિએ ______ પ્રકારનો સજીવ છે. | મિશ્રાહારી |
| ૯. પર્યાવરણના બચાવ માટે ______ R નો સિદ્ધાંત જાણીતો છે. | ૩ |
| ૧૦. વાતાવરણમાં ઓઝોનનું સ્તર ઘટવાથી ______ કેન્સર થવાની શક્યતા વધે છે. | ચામડી |
પ્રકરણ 22: પ્રકૃતિમાં પોષણ-વ્યવસ્થા - Full Revision Notes
આ લેખમાં ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાનના પ્રકરણ 22 ની તમામ મહત્વની વિગતોને કોષ્ટકો અને ટ્રીક્સ દ્વારા સમજાવવામાં આવી છે. પરીક્ષામાં 1500 શબ્દોના ઉત્તરો લખવા માટે આ શોર્ટ નોટ્સ પૂરતું માર્ગદર્શન પૂરું પાડશે.
૧. પોષણ સ્તરો અને સજીવોનું વર્ગીકરણ
નિવસનતંત્રમાં સજીવો તેમના ખોરાક મેળવવાની પદ્ધતિના આધારે અલગ-અલગ સ્તરોમાં વહેંચાયેલા છે:
| પોષણ સ્તર | સજીવ પ્રકાર | ભૂમિકા | ઉદાહરણ |
|---|---|---|---|
| પ્રથમ સ્તર | ઉત્પાદકો | સૌર ઊર્જાનું શોષણ | લીલી વનસ્પતિ, લીલ |
| દ્વિતીય સ્તર | પ્રાથમિક ઉપભોગી | તૃણાહારી (શાકાહારી) | તીડ, ગાય, સસલું |
| તૃતીય સ્તર | દ્વિતીય ઉપભોગી | નાના માંસાહારી | દેડકો, શિયાળ, બિલાડી |
| ચતુર્થ સ્તર | તૃતીય ઉપભોગી | ઉચ્ચ માંસાહારી | વાઘ, સિંહ, બાજ, સાપ |
૨. રિવિઝન માટે સ્માર્ટ ટ્રીક્સ (Smart Tricks)
🎯 ટ્રીક ૧: આહાર શ્રૃંખલાનો ક્રમ
સૂત્ર: "ઉ-ત-મા-વિ"
- ઉ - ઉત્પાદક (વનસ્પતિ)
- ત - તૃણાહારી (શાકાહારી)
- મા - માંસાહારી (શિકારી)
- વિ - વિઘટક (ફૂગ અને જીવાણુ)
🎯 ટ્રીક ૨: ૧૦% નો નિયમ (ઊર્જા વહન)
યાદ રાખો: દરેક સ્તરે જમણી બાજુથી એક '0' (શૂન્ય) ઓછું કરવું.
1000 J (વનસ્પતિ) ➔ 100 J (હરણ) ➔ 10 J (સિંહ) ➔ 1 J (બાજ)
૩. પર્યાવરણીય પડકારો અને કારણો
| સમસ્યા | મુખ્ય કારણ / અસર |
|---|---|
| ઓઝોન સ્તરનું વિઘટન | CFCs (ક્લોરોફ્લુરોકાર્બન્સ) દ્વારા $O_3$ ના અણુઓનું તૂટવું. |
| જૈવિક વિશાલન | બિન-વિઘટનીય જંતુનાશકોનું ઉચ્ચ પોષણ સ્તરે એકઠું થવું. |
| કચરાની સમસ્યા | જૈવ-અવિઘટનીય પ્લાસ્ટિક અને કાચનો વધતો વપરાશ. |
૪. પરીક્ષા લક્ષી ઝડપી મુદ્દાઓ (Quick Points)
- ઊર્જાનું વહન: હંમેશા એકમાર્ગી હોય છે (સૂર્ય ➔ વનસ્પતિ ➔ પ્રાણી).
- આહાર જાળ: અનેક આહાર શ્રૃંખલાઓનું ગૂંથાયેલું જાળું જે નિવસનતંત્રને સ્થિરતા આપે છે.
- વિઘટકો: જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં રૂપાંતર કરી પોષક ચક્ર જાળવે છે.
- 3R સિદ્ધાંત: Reduce (ઘટાડો), Reuse (પુનઃઉપયોગ), Recycle (પુનઃચક્રણ).
© 2026 Educational Knowledge Blog | તૈયાર કરનાર: Pramukhstudyqueen5
વિભાગ A: મોસ્ટ IMP હેતુલક્ષી પ્રશ્નોત્તર (બોર્ડ પરીક્ષા લક્ષી)
૧. નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો (MCQs)
- નિવસનતંત્રમાં ઊર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત કયો છે?
જવાબ: સૂર્ય - આહાર શ્રૃંખલામાં ઊર્જાનું વહન હંમેશા કેવું હોય છે?
જવાબ: એકમાર્ગી - ઓઝોન વાયુના એક અણુમાં ઓક્સિજનના કેટલા પરમાણુ હોય છે?
જવાબ: ૩ (ત્રણ) - નીચેનામાંથી કયો પદાર્થ જૈવ-અવિઘટનીય છે?
જવાબ: પ્લાસ્ટિક - કયા સ્તરે ઊર્જાનું પ્રમાણ સૌથી વધુ હોય છે?
જવાબ: ઉત્પાદકો - ઓઝોન સ્તરના વિઘટન માટે મુખ્યત્વે કયો વાયુ જવાબદાર છે?
જવાબ: CFCs - જૈવિક વિશાલનની સમસ્યા કયા સજીવોમાં સૌથી વધુ જોવા મળે છે?
જવાબ: મનુષ્ય - કૃત્રિમ નિવસનતંત્રનું ઉદાહરણ કયું છે?
જવાબ: ખેતર / બગીચો - ઓઝોન સ્તર કયા હાનિકારક કિરણોનું શોષણ કરે છે?
જવાબ: પારજાંબલી (UV) કિરણો - નિવસનતંત્રમાં વિઘટકોનું કાર્ય શું છે?
જવાબ: જટિલ કાર્બનિક દ્રવ્યોનું સરળ પદાર્થોમાં રૂપાંતર
૨. યોગ્ય શબ્દો વડે ખાલી જગ્યા પૂરો
| ૧. ઓઝોન સ્તર વાતાવરણના ______ સ્તરમાં આવેલું છે. | સ્ટ્રેટોસ્ફિયર |
| ૨. આહાર શ્રૃંખલાના દરેક સ્તરે માત્ર ______ % ઊર્જા આગળ વધે છે. | ૧૦ % |
| ૩. ફળો અને શાકભાજીની છાલ એ ______ કચરો છે. | જૈવ-વિઘટનીય |
| ૪. ઓઝોનનું આણ્વિક સૂત્ર ______ છે. | O₃ |
| ૫. રસાયણોની સાંદ્રતામાં થતા વધારાને ______ કહે છે. | જૈવિક વિશાલન |
| ૬. મનુષ્ય પોષણની દ્રષ્ટિએ ______ પ્રકારનો સજીવ છે. | મિશ્રાહારી |
| ૭. પર્યાવરણના બચાવ માટે ______ R નો સિદ્ધાંત જાણીતો છે. | ૩ (Three) |
| ૮. વાતાવરણમાં ઓઝોનનું સ્તર ઘટવાથી ______ નું કેન્સર થાય છે. | ચામડી |
| ૯. નિવસનતંત્રમાં ______ એ સફાઈ કામદારો છે. | વિઘટકો |
| ૧૦. કાચ અને પ્લાસ્ટિક એ ______ કચરો છે. | જૈવ-અવિઘટનીય |
૩. નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો
- ૧. સૂર્ય એ નિવસનતંત્રમાં ઊર્જાનો અંતિમ સ્ત્રોત છે. (ખરું)
- ૨. જંગલ એ માનવનિર્મિત નિવસનતંત્ર છે. (ખોટું)
- ૩. આહાર શ્રૃંખલામાં સ્તરોની સંખ્યા અમર્યાદિત હોય છે. (ખોટું)
- ૪. વિઘટકો જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું સરળ પદાર્થોમાં રૂપાંતર કરે છે. (ખરું)
- ૫. CFC નો ઉપયોગ રેફ્રિજરેટરમાં થાય છે. (ખરું)
- ૬. માછલીઘર એ કુદરતી નિવસનતંત્ર છે. (ખોટું)
- ૭. લીલી વનસ્પતિ ઉત્પાદકો કહેવાય છે. (ખરું)
- ૮. ઓઝોન સ્તર પૃથ્વી માટે રક્ષણાત્મક કવચ છે. (ખરું)
- ૯. આહાર જાળ એ અનેક આહાર શ્રૃંખલાઓનું જોડાણ છે. (ખરું)
- ૧૦. ઊર્જાનું વહન ચક્રીય હોય છે. (ખોટું - તે એકમાર્ગી હોય છે)
વિભાગ B: ૨ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નો (૪ મુદ્દામાં ઉત્તર)
૧. જૈવિક વિશાલન એટલે શું? સમજાવો.
- સજીવો પોતાની આહાર જરૂરિયાત માટે એકબીજા પર આધારિત હોય છે, જેને આહાર શ્રૃંખલા કહે છે.
- ખેતીમાં પાકને બચાવવા માટે વપરાતા અવિઘટનીય જંતુનાશકો આહાર શ્રૃંખલાના પ્રથમ સ્તરે (વનસ્પતિમાં) પ્રવેશે છે.
- આ રસાયણોનું પાચન કે વિઘટન થતું નથી, તેથી દરેક ઉચ્ચ પોષણ સ્તરે આ રસાયણોની સાંદ્રતામાં ઉત્તરોત્તર વધારો થાય છે.
- મનુષ્ય આહાર શ્રૃંખલામાં ટોચના સ્થાને હોવાથી આપણા શરીરમાં આ ઝેરી રસાયણોનું પ્રમાણ સૌથી વધુ જોવા મળે છે, જેને જૈવિક વિશાલન કહે છે.
૨. નિવસનતંત્રમાં વિઘટકોની ભૂમિકા સ્પષ્ટ કરો.
- જીવાણુ (બેક્ટેરિયા) અને ફૂગ જેવા સૂક્ષ્મજીવો કે જે મૃત સજીવોના અવશેષોનું વિઘટન કરે છે, તેને વિઘટક.
- વિઘટકો જટિલ કાર્બનિક પદાર્થોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં રૂપાંતર કરવાનું કાર્ય કરે છે.
- આ સરળ પદાર્થો જમીનમાં ભળી જાય છે અને વનસ્પતિ દ્વારા પુનઃ ઉપયોગમાં લેવાય છે.
- આમ, વિઘટકો પર્યાવરણને શુદ્ધ રાખવામાં અને પોષક તત્વોના ચક્રીય વહનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
૩. ઓઝોન સ્તરનું મહત્વ જણાવો.
- ઓઝોન સ્તર વાતાવરણના ઉપરના સ્તરમાં (સ્ટ્રેટોસ્ફિયર) આવેલું પૃથ્વીનું રક્ષણાત્મક કવચ છે.
- તે સૂર્યના અત્યંત હાનિકારક પારજાંબલી (UV) કિરણોનું શોષણ કરીને તેમને પૃથ્વીની સપાટી પર આવતા રોકે છે.
- આ કિરણોથી બચાવીને તે મનુષ્યોમાં ચામડીનું કેન્સર, આંખનો મોતિયો અને રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં થતો ઘટાડો અટકાવે છે.
- તે પૃથ્વી પરની વનસ્પતિ અને દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિને પણ વિનાશક અસરોથી બચાવે છે.
૪. શા માટે આહાર શ્રૃંખલામાં ચારથી વધુ પોષણ સ્તરો હોતા નથી?
- નિવસનતંત્રમાં ઊર્જાનું વહન એક સ્તરેથી બીજા સ્તરે થાય ત્યારે ઊર્જાનો મોટો જથ્થો ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામે છે.
- ૧૦% ના નિયમ મુજબ, માત્ર ૧૦% ઊર્જા જ આગળના પોષણ સ્તરને પ્રાપ્ત થાય છે.
- જેમ સ્તરો વધતા જાય તેમ ઊર્જાનું પ્રમાણ ખૂબ જ ઘટતું જાય છે.
- ચોથા પોષણ સ્તર પછી ઊર્જાનું પ્રમાણ એટલું ઓછું હોય છે કે તે સજીવના અસ્તિત્વ માટે પૂરતું નથી, તેથી સ્તરો મર્યાદિત હોય છે.
૫. જૈવ-વિઘટનીય અને જૈવ-અવિઘટનીય કચરા વચ્ચેનો તફાવત આપો.
- જે કચરાનું સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા સરળ પદાર્થોમાં વિઘટન થઈ શકે તેને જૈવ-વિઘટનીય કચરો કહે છે (દા.ત. ફળોની છાલ).
- જે કચરાનું કુદરતી રીતે વિઘટન શક્ય નથી તેને જૈવ-અવિઘટનીય કચરો કહે છે (દા.ત. પ્લાસ્ટિક, કાચ).
- જૈવ-વિઘટનીય કચરો પર્યાવરણમાં લાંબો સમય રહેતો નથી, જ્યારે અવિઘટનીય કચરો વર્ષો સુધી રહી પ્રદૂષણ ફેલાવે છે.
- જૈવ-વિઘટનીય કચરામાંથી ખાતર બનાવી શકાય છે, જ્યારે અવિઘટનીય કચરાનું પુનઃચક્રણ (Recycle) કરવું પડે છે.
વિભાગ C: ૩ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નો (૮ મુદ્દામાં સચોટ ઉત્તર)
૧. નિવસનતંત્રમાં ઊર્જાનું વહન સમજાવો.
- નિવસનતંત્રમાં ઊર્જાનો પ્રાથમિક અને મુખ્ય સ્ત્રોત સૂર્ય છે.
- લીલી વનસ્પતિઓ (ઉત્પાદકો) સૂર્યપ્રકાશના આશરે ૧% ભાગનું શોષણ કરી તેને રાસાયણિક ઊર્જામાં રૂપાંતરિત કરે છે.
- જ્યારે શાકાહારી પ્રાણીઓ વનસ્પતિ ખાય છે ત્યારે ઊર્જાનો મોટો જથ્થો ઉષ્મા સ્વરૂપે પર્યાવરણમાં વ્યય પામે છે.
- દરેક પોષણ સ્તરે સજીવ પોતાની જૈવિક ક્રિયાઓ (વૃદ્ધિ, પ્રજનન) માટે ઊર્જાનો ઉપયોગ કરે છે.
- ૧૦% ના નિયમ મુજબ, માત્ર ૧૦% ઊર્જા જ આગળના પોષણ સ્તરે સ્થાનાંતરિત થાય છે.
- ઊર્જાનું વહન હંમેશા એકમાર્ગી હોય છે, એટલે કે તે ક્યારેય ઉચ્ચ સ્તરેથી નીચલા સ્તરે પાછી આવતી નથી.
- સ્તરો વધતા જાય તેમ પ્રાપ્ય ઊર્જા ઘટતી જાય છે, તેથી ઊર્જાનો પિરામિડ પાયામાં મોટો અને ટોચ પર સાંકડો હોય છે.
- આ મર્યાદિત ઊર્જાને કારણે જ આહાર શ્રૃંખલામાં સામાન્ય રીતે ૩ થી ૪ સ્તરો જોવા મળે છે.
૨. ઓઝોન સ્તરનું વિઘટન અને તેની અસરો સમજાવો.
- ઓઝોન (O3) એ ઓક્સિજનના ત્રણ પરમાણુઓથી બનેલો વાયુ છે, જે વાતાવરણના સ્ટ્રેટોસ્ફિયર સ્તરમાં આવેલો છે.
- સૂર્યના પારજાંબલી (UV) કિરણો ઓક્સિજનના અણુઓનું વિભાજન કરી ઓઝોનનું નિર્માણ કરે છે.
- ૧૯૮૦ થી વાતાવરણમાં ઓઝોનનું સ્તર ઝડપથી ઘટી રહ્યું છે, જેને ઓઝોન ગર્ત (Hole) કહે છે.
- આ ઘટાડા માટે મુખ્યત્વે માનવનિર્મિત ક્લોરોફ્લુરોકાર્બન્સ (CFCs) જવાબદાર છે, જે એસી અને ફ્રીજમાં વપરાય છે.
- ઓઝોન સ્તર તૂટવાથી હાનિકારક પારજાંબલી કિરણો સીધા પૃથ્વી પર પહોંચે છે.
- આ કિરણો મનુષ્યમાં ચામડીનું કેન્સર અને આંખમાં મોતિયા જેવી ગંભીર બીમારીઓ ફેલાવે છે.
- તેનાથી પૃથ્વીના તાપમાનમાં વધારો થાય છે અને વનસ્પતિના વિકાસ પર માઠી અસર પડે છે.
- આ ગંભીર સમસ્યાને રોકવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે CFCs ના વપરાશ પર નિયંત્રણ મુકવાના કરારો થયા છે.
૩. આહાર જાળ (Food Web) વિશે સવિસ્તાર નોંધ લખો.
- કુદરતમાં સજીવો માત્ર એક જ આહાર શ્રૃંખલા પર નિર્ભર હોતા નથી, પરંતુ અનેક સ્તરે જોડાયેલા હોય છે.
- એક જ પ્રકારનો સજીવ અનેક બીજા સજીવોનો ખોરાક બની શકે છે અથવા અનેક સજીવોને ખાઈ શકે છે.
- જ્યારે અનેક આહાર શ્રૃંખલાઓ એકબીજી સાથે આંતરસ્વરૂપે જોડાય છે, ત્યારે બનતી જટિલ રચનાને આહાર જાળ કહે છે.
- આહાર જાળ નિવસનતંત્રને સ્થિરતા પૂરી પાડવાનું મહત્વનું કાર્ય કરે છે.
- જો કોઈ એક સજીવની સંખ્યા ઘટે, તો આહાર જાળમાં અન્ય વૈકલ્પિક આહાર સ્ત્રોતો ઉપલબ્ધ હોવાથી નિવસનતંત્ર તૂટી પડતું નથી.
- તે કુદરતી સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે અને ઊર્જાના વહન માટે અનેક માર્ગો ખુલ્લા રાખે છે.
- તેમાં ઊર્જાનું વહન શાખાઓમાં વહેંચાયેલું હોવાથી તે આહાર શ્રૃંખલા કરતા વધુ વાસ્તવિક છે.
- આમ, આહાર જાળ એ પર્યાવરણની જૈવ-વિવિધતાનું પ્રતિબિંબ છે.
૪. કચરાના નિકાલની સમસ્યા ઓછી કરવાના ઉપાયો જણાવો.
- વધતી જતી જનસંખ્યા અને બદલાતી જીવનશૈલીને કારણે કચરાનો નિકાલ એ મોટી સમસ્યા બની છે.
- કચરાને તેના પ્રકાર મુજબ (જૈવ-વિઘટનીય અને અવિઘટનીય) અલગ કરવો જોઈએ.
- રસોડાના એઠવાડ અને વનસ્પતિના કચરામાંથી ખાતર બનાવી તેનો ખેતીમાં ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
- પ્લાસ્ટિક, કાચ અને ધાતુ જેવી વસ્તુઓનું પુનઃચક્રણ (Recycle) કરી નવી વસ્તુઓ બનાવવી જોઈએ.
- બને ત્યાં સુધી વસ્તુઓનો પુનઃઉપયોગ (Reuse) કરવાની આદત પાડવી જોઈએ, જેથી નવો કચરો ઉત્પન્ન ન થાય.
- પ્લાસ્ટિકની બેગને બદલે કાપડની થેલીઓનો ઉપયોગ કરવાથી અવિઘટનીય કચરો ઘટાડી શકાય છે.
- લોકોમાં પર્યાવરણ અને સ્વચ્છતા પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવા શૈક્ષણિક કાર્યક્રમો કરવા જોઈએ.
- સરકારે કચરાના નિકાલ માટે આધુનિક પ્લાન્ટ અને કડક કાયદાઓનો અમલ કરવો જોઈએ.
વિભાગ D: ૪ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નો (૧૦ મુદ્દામાં સંપૂર્ણ ઉત્તર)
૧. નિવસનતંત્ર એટલે શું? તેના ઘટકો સવિસ્તાર સમજાવો.
મુદ્દાસર ઉત્તર:
- કોઈપણ વિસ્તારના બધા જ સજીવો અને પર્યાવરણના અજૈવિક ઘટકો વચ્ચેની આંતરક્રિયાથી બનતા તંત્રને નિવસનતંત્ર કહે છે.
- નિવસનતંત્રના મુખ્ય બે ઘટકો છે: (૧) અજૈવિક ઘટકો અને (૨) જૈવિક ઘટકો.
- અજૈવિક ઘટકો: આમાં હવા, પાણી, ભૂમિ, પ્રકાશ અને તાપમાન જેવા નિર્જીવ પરિબળોનો સમાવેશ થાય છે.
- જૈવિક ઘટકો: આમાં તમામ સજીવોનો સમાવેશ થાય છે, જેને ત્રણ શ્રેણીમાં વહેંચી શકાય છે.
- ઉત્પાદકો: લીલી વનસ્પતિઓ સૂર્યપ્રકાશની મદદથી પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.
- ઉપભોગીઓ: જે સજીવો ખોરાક માટે ઉત્પાદકો પર પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે આધાર રાખે છે.
- તૃણાહારી: જેઓ સીધી રીતે વનસ્પતિનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરે છે (દા.ત. હરણ, ગાય).
- માંસાહારી: જેઓ અન્ય પ્રાણીઓનો શિકાર કરીને પોષણ મેળવે છે (દા.ત. સિંહ, વાઘ).
- વિઘટકો: જીવાણુ અને ફૂગ જેવા સૂક્ષ્મજીવો જે મૃત સજીવોના જટિલ પદાર્થોનું સરળ અકાર્બનિક પદાર્થોમાં રૂપાંતર કરે છે.
- નિવસનતંત્રમાં આ જૈવિક અને અજૈવિક ઘટકો વચ્ચે દ્રવ્યો અને ઊર્જાનું સતત સંતુલન જળવાય છે.
૨. નિવસનતંત્રમાં ઊર્જાના વહનની લાક્ષણિકતાઓ આકૃતિ સાથે સમજાવો.
મુદ્દાસર ઉત્તર:
- નિવસનતંત્રમાં ઊર્જાનું વહન સૂર્યથી શરૂ થાય છે અને વિવિધ પોષણ સ્તરોમાં આગળ વધે છે.
- લીલી વનસ્પતિઓ સૌર ઊર્જાના માત્ર ૧% ભાગનું જ શોષણ કરી શકે છે.
- ઊર્જાનું વહન હંમેશા એકમાર્ગી હોય છે, એટલે કે ઊર્જા ક્યારેય ઉચ્ચ સ્તરેથી નીચલા સ્તરે પરત આવતી નથી.
- દરેક પોષણ સ્તરે સજીવ પોતાની જૈવિક ક્રિયાઓ માટે ઊર્જાનો ઉપયોગ કરે છે.
- ૧૦% ના નિયમ મુજબ, એક સ્તરેથી બીજા સ્તરે માત્ર ૧૦% ઊર્જા જ સ્થાનાંતરિત થાય છે.
- બાકીની ૯૦% ઊર્જા પર્યાવરણમાં ઉષ્મા સ્વરૂપે વ્યય પામે છે.
- જેમ પોષણ સ્તર વધતું જાય તેમ પ્રાપ્ય ઊર્જાનું પ્રમાણ સતત ઘટતું જાય છે.
- આ ઊર્જાની અછતને કારણે આહાર શ્રૃંખલામાં સામાન્ય રીતે ૩ થી ૪ થી વધુ સ્તરો હોતા નથી.
- ઊર્જાનો પિરામિડ હંમેશા સીધો (પાયામાં પહોળો અને ટોચ પર સાંકડો) હોય છે.
- આ ઊર્જા વહનને કારણે જ નિવસનતંત્રની સ્થિરતા જળવાઈ રહે છે.
૩. ઓઝોન સ્તરનું નિર્માણ અને તેના વિઘટનની ગંભીર અસરો ચર્ચો.
મુદ્દાસર ઉત્તર:
- ઓઝોન (O3) એ ઓક્સિજનના ત્રણ પરમાણુઓથી બનેલો વાયુ છે, જે પૃથ્વીના રક્ષણાત્મક કવચ તરીકે કાર્ય કરે છે.
- વાતાવરણના ઊંચા સ્તરે પારજાંબલી (UV) કિરણો O2 ના અણુને તોડી મુક્ત 'O' બનાવે છે, જે અન્ય O2 સાથે જોડાઈ O3 બનાવે છે.
- તે સૂર્યના હાનિકારક પારજાંબલી કિરણોને પૃથ્વી પર આવતા રોકે છે.
- ૧૯૮૦ થી વાતાવરણમાં ઓઝોનનું સ્તર ઝડપથી ઘટી રહ્યું છે, જેનું મુખ્ય કારણ CFCs (ક્લોરોફ્લુરોકાર્બન્સ) છે.
- ઓઝોન સ્તરના વિઘટનથી મનુષ્યમાં ચામડીનું કેન્સર થવાની શક્યતા વધી જાય છે.
- તેનાથી આંખમાં મોતિયો આવવો અને દ્રષ્ટિ નબળી પડવી જેવી સમસ્યાઓ સર્જાય છે.
- તે સજીવોની રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં પણ નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે છે.
- પૃથ્વીના તાપમાનમાં વધારો (ગ્લોબલ વોર્મિંગ) થવાથી ગ્લેશિયર પીગળવાની સમસ્યા સર્જાય છે.
- દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ (જેમ કે પ્લેન્કટન) નાશ પામે છે, જે આખી દરિયાઈ આહાર શ્રૃંખલાને તોડે છે.
- વનસ્પતિના પ્રકાશસંશ્લેષણની ક્ષમતા ઘટે છે, જેનાથી અનાજનું ઉત્પાદન ઓછું થાય છે.
ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન: મિશન 2025 🎯
શું તમારે સામાજિક વિજ્ઞાનમાં 80/80 મેળવવા છે?
મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸https://topmate.io/dangar_purna/1859041
✅ ખાસિયતો:
- 📌 નવી બ્લુપ્રિન્ટ મુજબ IMP પ્રશ્નો
- 🗺️ નકશા પૂર્તિની સરળ સમજૂતી
- 📝 મુદ્દાસર અને સરળ ભાષામાં જવાબો
- ⚡ વિભાગ-A માટે ટૂંકા પ્રશ્નોનો સંગ્રહ
તમારી તૈયારીને બનાવો સ્માર્ટ અને મેળવો બોર્ડમાં સફળતા!