ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 14: પરિવહન, સંદેશાવ્યવહાર અને વ્યાપાર | સંપૂર્ણ IMP નોટ્સ(Std 10 Chapter 14 Social science,)

પ્રકરણ 14: પરિવહન, સંદેશાવ્યવહાર અને વ્યાપાર

ભારતની કનેક્ટિવિટી અને આર્થિક વિકાસની કરોડરજ્જુ

🛣️ ૧. સડક માર્ગોનું વર્ગીકરણ

ભારત વિશ્વમાં વિશાળ સડક પ્રણાલી ધરાવતો દેશ છે. સડકોના ૫ મુખ્ય પ્રકાર છે:

• રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ (National Highway): એક રાજ્યને બીજા રાજ્ય સાથે જોડે છે. તેની જવાબદારી કેન્દ્ર સરકારની છે. NH-44 ભારતનો સૌથી લાંબો હાઈવે છે (શ્રીનગર થી કન્યાકુમારી).
• રાજ્ય ધોરીમાર્ગ (State Highway): જિલ્લા મથકોને રાજ્યની રાજધાની સાથે જોડે છે. જવાબદારી રાજ્ય સરકારની છે.
• જિલ્લા માર્ગો: ગામડાં અને તાલુકાને જિલ્લા મથક સાથે જોડે છે.
• ગ્રામીણ માર્ગો: પ્રધાનમંત્રી ગ્રામ સડક યોજના હેઠળ બને છે.
• સરહદી માર્ગો (Border Roads): સંરક્ષણ માટે સરહદ પર બનાવાય છે.

🚂 ૨. ભારતની રેલવે

ભારતમાં રેલવે પરિવહનનું સૌથી મોટું જાહેર ક્ષેત્રનું સાહસ છે.

• પ્રથમ રેલવે: ૧૮૫૩માં મુંબઈ થી ઠાણે વચ્ચે શરૂ થઈ હતી.
• મહત્વ: તે ખેતી અને ઉદ્યોગોના વિકાસમાં મદદરૂપ છે. ભારે સામાનની હેરફેર માટે શ્રેષ્ઠ છે.
• કોંકણ રેલવે: પશ્ચિમ ઘાટના પહાડોમાં બોગદાં (Tunnels) બનાવીને બનાવેલો અદભૂત ઈજનેરી નમૂનો છે.
• મેટ્રો રેલ: દિલ્હી, કોલકાતા અને હવે અમદાવાદમાં પણ કાર્યરત છે.

🚢 ૩. જળમાર્ગો અને બંદરો

જળમાર્ગ એ સૌથી સસ્તું પરિવહન છે. ભારતમાં ૧૩ મોટા અને ૨૦૦ નાના બંદરો છે.

• કંડલા (ગુજરાત): ભરતીનું બંદર અને 'મુક્ત વ્યાપાર ક્ષેત્ર' (Free Trade Zone) ધરાવે છે.
• મુંબઈ: ભારતનું સૌથી મોટું અને કુદરતી બંદર.
• વાયુમાર્ગ: ઝડપી પણ મોંઘું પરિવહન. એર ઇન્ડિયા અને હેલિકોપ્ટર સેવા માટે 'પવન હંસ' જાણીતું છે.

📱 ૪. સંદેશાવ્યવહાર

સંદેશાવ્યવહારના બે પ્રકાર છે:

• વ્યક્તિગત સંચાર: ટેલિફોન, ફેક્સ, ઈન્ટરનેટ, ઈ-મેઈલ.
• સમૂહ સંચાર: સમાચારપત્રો, રેડિયો, ટેલિવિઝન અને ફિલ્મો.
• ઉપગ્રહ સંચાર: ISRO દ્વારા છોડવામાં આવેલા ઉપગ્રહો (INSAT) હવામાન અને આપત્તિની જાણકારી આપે છે.

💰 ૫. વ્યાપાર (Trade)

• આંતરિક વ્યાપાર: દેશની અંદર રાજ્યો વચ્ચે થતો વેપાર.
• આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર: એક દેશનો બીજા દેશ સાથેનો વેપાર.
• આયાત (Import): બીજા દેશમાંથી સામાન મંગાવવો (દા.ત. ખનીજ તેલ).
• નિકાસ (Export): આપણા દેશનો સામાન બીજા દેશમાં વેચવો (દા.ત. મસાલા, તૈયાર કપડાં).
• વેપાર તુલા: જો નિકાસ વધુ હોય તો વેપાર તુલા હકારાત્મક (ફાયદાકારક) ગણાય.

🚀 પ્રકરણ 14: પરિવહન અને વ્યાપાર - માસ્ટર ટ્રીક ટેબલ

🛣️ મહત્વના રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો (NH)

NH નંબર	ક્યાંથી ક્યાં સુધી?	યાદ રાખવાની ટ્રીક / વિશેષતા
NH-44	શ્રીનગર થી કન્યાકુમારી	સૌથી લાંબો (ઉત્તર થી દક્ષિણ)
NH-27	પોરબંદર થી સિલચર	પૂર્વ-પશ્ચિમ કોરિડોર (ગુજરાતને અસામ સાથે જોડે)
NH-48	દિલ્હી - મુંબઈ - ચેન્નાઈ	ભારતનો સૌથી વ્યસ્ત હાઈવે

🚢 મુખ્ય બંદરો (નકશા માટે મોસ્ટ IMP)

બંદરનું નામ	રાજ્ય	ટ્રીક / ખાસિયત
કંડલા	ગુજરાત	મુક્ત વ્યાપાર ક્ષેત્ર (SEZ)
મુંબઈ	મહારાષ્ટ્ર	ભારતનું સૌથી મોટું કુદરતી બંદર
વિશાખાપટ્ટનમ	આંધ્રપ્રદેશ	ભારતનું સૌથી ઊંડું બંદર
પારાન્દીપ	ઓડિશા	લોખંડની નિકાસ માટે જાણીતું

📱 સંદેશાવ્યવહાર ક્વિક રિવાઈઝ:

✅ વ્યક્તિગત: ટેલિફોન, મોબાઈલ, ઇન્ટરનેટ (વન-ટુ-વન વાત).

✅ સમૂહ: ટીવી, રેડિયો, છાપાં (એકસાથે લાખો લોકો સુધી).

✅ ઇસરો (ISRO): ભારતીય ઉપગ્રહો (INSAT અને IRS) ને અંતરિક્ષમાં મોકલે છે.

💰 વ્યાપારની સમજ:

• આયાત (Import): ખનીજ તેલ, મશીનરી, સોનું (પૈસા બહાર જાય).
• નિકાસ (Export): મસાલા, તૈયાર કપડાં, રત્ન-આભૂષણો (પૈસા અંદર આવે).
• હકારાત્મક વેપાર: નિકાસ > આયાત (દેશને ફાયદો).

🛣️ પ્રકરણ 14: બોર્ડ સ્પેશિયલ હેતુલક્ષી પ્રશ્નો

વિભાગ 1: ૧૦ બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો (MCQ)

1. ભારતનો સૌથી લાંબો રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ કયો છે?
   (A) NH-8 (B) NH-27 (C) NH-44 (D) NH-15
2. ભારતમાં સૌ પ્રથમ રેલવે કયા બે શહેરો વચ્ચે શરૂ થઈ હતી?
   (A) મુંબઈ-ઠાણે (B) દિલ્હી-આગ્રા (C) કોલકાતા-રાણીગંજ (D) અમદાવાદ-વડોદરા
3. ભારતનું કયું બંદર 'મુક્ત વ્યાપાર ક્ષેત્ર' (SEZ) ધરાવે છે?
   (A) મુંબઈ (B) કંડલા (C) ચેન્નાઈ (D) હલ્દિયા
4. દિલ્હી, મુંબઈ, ચેન્નાઈ અને કોલકાતાને જોડતી સડક યોજના કઈ છે?
   (A) સુવર્ણ ચતુર્ભુજ (B) રાષ્ટ્રીય કોરિડોર (C) ગ્રામ સડક (D) સરહદી માર્ગ
5. ભારતની કઈ રેલવે તેની સુંદરતા અને પહાડી માર્ગો માટે 'ઈજનેરી કૌશલ્ય'નો નમૂનો ગણાય છે?
   (A) પશ્ચિમ રેલવે (B) દક્ષિણ રેલવે (C) કોંકણ રેલવે (D) મેટ્રો રેલવે
6. નીચેનામાંથી કયું સાધન 'સમૂહ સંચાર'નું ઉદાહરણ છે?
   (A) ફેક્સ (B) ઈ-મેઈલ (C) ટેલિવિઝન (D) મોબાઈલ
7. હેલિકોપ્ટર સેવા પૂરી પાડતી સંસ્થા કઈ છે?
   (A) પવન હંસ (B) એર ઈન્ડિયા (C) બ્લુ ડાર્ટ (D) ઈન્ડિગો
8. ગુજરાતનું કયું બંદર 'લોકી ગેટ' (Lock Gate) ધરાવે છે?
   (A) કંડલા (B) ભાવનગર (C) પીપાવાવ (D) ઓખા
9. ભારતમાં સૌ પ્રથમ રેલવે કયા વર્ષમાં શરૂ થઈ હતી?
   (A) ૧૮૫૦ (B) ૧૮૫૩ (C) ૧૮૫૭ (D) ૧૮૭૫
10. કયા નેશનલ હાઈવેને 'પૂર્વ-પશ્ચિમ કોરિડોર' કહેવામાં આવે છે?
    (A) NH-44 (B) NH-27 (C) NH-48 (D) NH-1

વિભાગ 2: ૧૦ ખાલીજગ્યા પૂરો

• ૧. NH-44 શ્રીનગરથી કન્યાકુમારી સુધી જાય છે.
• ૨. ભારતની રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગોની જવાબદારી કેન્દ્ર સરકાર ની હોય છે.
• ૩. કંડલા ગુજરાતનું સૌથી મોટું બંદર છે.
• ૪. ઇન્ટરનેટ એ વ્યક્તિગત સંદેશાવ્યવહારનું સૌથી આધુનિક સાધન છે.
• ૫. રજ્જુમાર્ગ (Ropeway) ગુજરાતમાં પાવાગઢ/અંબાજી ખાતે આવેલા છે.
• ૬. ભારતમાં ૧૩ (તેર) મુખ્ય બંદરો આવેલા છે.
• ૭. મુંબઈ ભારતનું સૌથી મોટું અને કુદરતી બંદર છે.
• ૮. પવન હંસ હેલિકોપ્ટર સેવા ઓઈલ એન્ડ ગેસ કંપનીઓને મદદ કરે છે.
• ૯. જ્યારે નિકાસનું મૂલ્ય આયાત કરતા વધુ હોય તેને હકારાત્મક વેપાર તુલા કહે છે.
• ૧૦. NH-27 ગુજરાતના પોરબંદરથી શરૂ થાય છે.

વિભાગ 3: ૧૦ ખરા-ખોટા જણાવો

• ૧. પરિવહન એ દેશની આર્થિક વિકાસની કરોડરજ્જુ છે. - ખરું
• ૨. ભારતમાં રેલવેનું નેટવર્ક એશિયામાં બીજા ક્રમે છે. - ખોટું (એશિયામાં પ્રથમ છે)
• ૩. NH-44 ભારતનો સૌથી ટૂંકો હાઈવે છે. - ખોટું (સૌથી લાંબો છે)
• ૪. પાઈપલાઈન દ્વારા પ્રવાહી પદાર્થોની હેરફેર સરળ બને છે. - ખરું
• ૫. આકાશવાણી (રેડિયો) એ સમૂહ સંચારનું સાધન છે. - ખરું
• ૬. ભારતીય અંતરિક્ષ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) નું મુખ્ય મથક બેંગાલુરુમાં છે. - ખરું
• ૭. આયાત કરતા નિકાસ વધે તો વેપાર તુલા નકારાત્મક બને. - ખોટું (હકારાત્મક બને)
• 8. કોંકણ રેલવે પશ્ચિમ ઘાટના ડુંગરોમાંથી પસાર થાય છે. - ખરું
• ૯. પૂર્વોત્તર રાજ્યોમાં માર્ગ પરિવહન માટે રેલવે સૌથી શ્રેષ્ઠ છે. - ખોટું (ત્યાં પહાડોને કારણે સડક અને વાયુ માર્ગ વધુ છે)
• ૧૦. કંડલા બંદરને દીનદયાલ પોર્ટ ટ્રસ્ટ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. - ખરું

📝 પ્રકરણ 14: ૨ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નોત્તર

૧. રજ્જુમાર્ગ (રોપ-વે) વિશે ટૂંકમાં માહિતી આપો.

ઉત્તર: પહાડી વિસ્તારોમાં જ્યાં સડક કે રેલવે માર્ગ બનાવવો મુશ્કેલ હોય ત્યાં રજ્જુમાર્ગનો ઉપયોગ થાય છે.

• તેમાં લોખંડના મજબૂત તાર પર ટ્રોલી લટકાવીને મુસાફરો કે સામાનની હેરફેર કરવામાં આવે છે.
• ભારતમાં દાર્જિલિંગ અને ગંગટોકમાં આ સુવિધા છે.
• ગુજરાતમાં પાવાગઢ, અંબાજી અને ગિરનાર (જૂનાગઢ) ખાતે આધુનિક રોપ-વે આવેલા છે.

૨. પાઈપલાઈન પરિવહનના ફાયદા જણાવો.

ઉત્તર: પ્રવાહી અને ગેસના પરિવહન માટે પાઈપલાઈન સૌથી શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે:

• તેના દ્વારા ખનીજ તેલ, કુદરતી વાયુ અને પાણીનું સરળતાથી વહન થઈ શકે છે.
• તેમાં પરિવહન ખર્ચ ઓછો આવે છે અને જમીન પરના ટ્રાફિકની સમસ્યા રહેતી નથી.
• ચોરી કે બગાડ થવાની શક્યતા નહિવત હોય છે.
• ગુજરાતમાં હજીરા થી વિજયપુર થઈ જગદીશપુર સુધીની મોટી પાઈપલાઈન જાણીતી છે.

૩. વ્યક્તિગત અને સમૂહ સંચાર વચ્ચેનો તફાવત જણાવો.

ઉત્તર:

• વ્યક્તિગત સંચાર: જે સાધનોથી એક વ્યક્તિ બીજી વ્યક્તિ સાથે સીધો સંપર્ક કરી શકે. (દા.ત. ટેલિફોન, મોબાઈલ, ઈ-મેઈલ).
• સમૂહ સંચાર: જે સાધનો દ્વારા એકસાથે લાખો લોકો સુધી માહિતી પહોંચાડી શકાય. (દા.ત. રેડિયો, ટેલિવિઝન, સમાચારપત્રો).

૪. 'વેપાર તુલા' (Trade Balance) એટલે શું? તેના પ્રકારો જણાવો.

ઉત્તર: કોઈ પણ દેશની આયાત અને નિકાસના મૂલ્ય વચ્ચેના તફાવતને 'વેપાર તુલા' કહે છે.

• હકારાત્મક (ફાયદાકારક): જ્યારે દેશની નિકાસનું મૂલ્ય આયાત કરતા વધુ હોય.
• નકારાત્મક (નુકસાનકારક): જ્યારે દેશની આયાતનું મૂલ્ય નિકાસ કરતા વધી જાય.

૫. બંદરોને 'આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારના દ્વાર' કેમ કહેવામાં આવે છે?

ઉત્તર:

• ભારતનો 95% વિદેશી વેપાર સમુદ્ર માર્ગે બંદરો દ્વારા થાય છે.
• ભારે અને કદાવર સામાનની હેરફેર માટે જળમાર્ગ સૌથી સસ્તો માર્ગ છે.
• બંદરો માલની આયાત-નિકાસ માટે સંગ્રહ અને પરિવહનની સુવિધા પૂરી પાડે છે, તેથી તેને વ્યાપારના દ્વાર કહે છે.

૬. કોંકણ રેલવેની મુખ્ય વિશેષતા શું છે?

ઉત્તર:

• કોંકણ રેલવે પશ્ચિમ ઘાટના અતિ દુર્ગમ અને પહાડી વિસ્તારોમાં બનેલી છે.
• તેમાં અસંખ્ય પુલો અને પહાડો કોતરીને બોગદાં (Tunnels) બનાવવામાં આવ્યા છે.
• તે ભારતીય ઇજનેરોની કુશળતાનો અદભૂત નમૂનો ગણાય છે.

🚚 પ્રકરણ 14: ૩ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નો (સવિસ્તાર)

૧. ભારતમાં સડક માર્ગોનું મહત્વ સમજાવો.

ઉત્તર: સડક માર્ગો એ પરિવહનનું સૌથી સસ્તું અને ઘર આંગણાનું સાધન છે:

• ડોર-ટુ-ડોર સેવા: સડક માર્ગો દ્વારા વસ્તુઓ સીધી જ ઘર કે દુકાન સુધી પહોંચાડી શકાય છે, જે રેલવે કે વાયુ માર્ગમાં શક્ય નથી.
• ટૂંકા અંતર માટે શ્રેષ્ઠ: ઓછા અંતરની મુસાફરી અને માલ-સામાનની હેરફેર માટે સડક માર્ગ સૌથી અનુકૂળ છે.
• પૂરક સેવા: રેલવે, બંદરો અને વિમાની મથકોને જોડવામાં સડક માર્ગો મહત્વની કડી પૂરી પાડે છે.
• ખેતી અને ગ્રામીણ વિકાસ: ખેડૂતો પોતાનો માલ બજાર સુધી ઝડપથી પહોંચાડી શકે છે.
• આપત્તિ સમયે ઉપયોગી: દુષ્કાળ કે પૂર જેવી કુદરતી આપત્તિઓ સમયે રાહત અને બચાવ કામગીરી માટે સડક માર્ગો અનિવાર્ય છે.

૨. રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો (NH) વિશે સવિસ્તાર માહિતી આપો.

ઉત્તર: રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો એ દેશની આર્થિક નસો સમાન છે:

• ઉપયોગ: તે એક રાજ્યને બીજા રાજ્ય સાથે અને દેશના મુખ્ય શહેરો, બંદરો અને ઔદ્યોગિક કેન્દ્રોને જોડે છે.
• વહીવટ: આ માર્ગોની જાળવણી અને નિર્માણની જવાબદારી કેન્દ્ર સરકાર (NHAI) ની છે.
• NH-44: તે ભારતનો સૌથી લાંબો હાઈવે છે જે ઉત્તરમાં શ્રીનગરથી દક્ષિણમાં કન્યાકુમારી સુધી જાય છે.
• NH-27: તેને પૂર્વ-પશ્ચિમ કોરિડોર કહેવાય છે, જે પોરબંદર (ગુજરાત) ને સિલચર (અસમ) સાથે જોડે છે.
• સુવર્ણ ચતુર્ભુજ: દિલ્હી, મુંબઈ, ચેન્નાઈ અને કોલકાતાને જોડતી આ એક ભવ્ય સડક યોજના છે.

૩. ભારતીય રેલવેની વિશેષતાઓ અને મહત્વ જણાવો.

ઉત્તર: રેલવે એ ભારતનું સૌથી મોટું જાહેર ક્ષેત્રનું સાહસ છે:

• ભારની હેરફેર: ભારે સામાન અને લાંબા અંતરની મુસાફરી માટે રેલવે સૌથી શ્રેષ્ઠ અને સલામત સાધન છે.
• વ્યાપ: ભારતીય રેલવે નેટવર્ક એશિયામાં પ્રથમ અને વિશ્વમાં બીજા ક્રમે છે.
• રોજગારી: ભારતીય રેલવે દેશમાં સૌથી વધુ લોકોને રોજગારી પૂરી પાડતી સંસ્થા છે.
• નવી ટેકનોલોજી: મેટ્રો રેલ, મોનો રેલ અને હવે વંદે ભારત જેવી હાઈ-સ્પીડ ટ્રેનો દ્વારા રેલવેનું આધુનિકીકરણ થઈ રહ્યું છે.
• કોંકણ રેલવે: પહાડી માર્ગો પર ઇજનેરી કૌશલ્યનો ઉત્તમ નમૂનો એટલે કોંકણ રેલવે.

૪. સંદેશાવ્યવહારના સાધનો તરીકે ટેલિવિઝન અને ઇન્ટરનેટનું મહત્વ સમજાવો.

ઉત્તર: આધુનિક યુગમાં સંદેશાવ્યવહાર એ જીવનનો અભિન્ન અંગ છે:

• ટેલિવિઝન (TV): તે સમૂહ સંચારનું સૌથી લોકપ્રિય સાધન છે. તે મનોરંજનની સાથે શિક્ષણ, સમાચાર અને રમતગમતની માહિતી ઘરે બેઠા આપે છે.
• ઇન્ટરનેટ: તે ૨૧મી સદીની ક્રાંતિ છે. ઇમેઇલ, સોશિયલ મીડિયા અને ઈ-કોમર્સ દ્વારા આખું વિશ્વ એક 'ગ્લોબલ વિલેજ' બની ગયું છે.
• ઉપગ્રહ સંચાર: ISRO દ્વારા છોડવામાં આવેલા ઉપગ્રહો દ્વારા ટીવી ચેનલો અને મોબાઈલ નેટવર્ક કાર્યરત રહે છે. તે હવામાનની આગાહી અને કુદરતી આપત્તિમાં મદદરૂપ થાય છે.

[Image showing the process of satellite communication: ground station to satellite to receiver]

🏛️ પ્રકરણ 14: ૪ ગુણના મોસ્ટ IMP લાંબા પ્રશ્નો

૧. ભારતના સડક માર્ગોનું વર્ગીકરણ સવિસ્તાર સમજાવો.

ઉત્તર: ભારત વિશ્વમાં વિશાળ સડક પ્રણાલી ધરાવતો દેશ છે. વહીવટની દ્રષ્ટિએ સડકોને નીચે મુજબના ૫ ભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે:

• ૧. રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ (National Highway): આ માર્ગો આર્થિક અને સંરક્ષણની દ્રષ્ટિએ મુખ્ય છે. તે એક રાજ્યને બીજા રાજ્ય સાથે જોડે છે. તેની જવાબદારી કેન્દ્ર સરકારની છે. (દા.ત. NH-44 ભારતનો સૌથી લાંબો હાઈવે છે).
• ૨. રાજ્ય ધોરીમાર્ગ (State Highway): આ માર્ગો જિલ્લા મથકોને રાજ્યની રાજધાની સાથે જોડે છે. આ સડકોના નિર્માણ અને જાળવણીની જવાબદારી રાજ્ય સરકારની હોય છે.
• ૩. જિલ્લા માર્ગો: આ સડકો ગામડાઓને અને તાલુકા મથકોને જિલ્લા મથક સાથે જોડે છે. તેની જાળવણી જિલ્લા પંચાયત દ્વારા કરવામાં આવે છે.
• ૪. ગ્રામીણ માર્ગો: ગામડાઓને એકબીજા સાથે જોડતા માર્ગો. 'પ્રધાનમંત્રી ગ્રામ સડક યોજના' હેઠળ મોટાભાગના ગામડાઓને પાકી સડકોથી જોડવામાં આવ્યા છે.
• ૫. સરહદી માર્ગો (Border Roads): દેશના સરહદી વિસ્તારોમાં સંરક્ષણના હેતુથી આ માર્ગો બનાવવામાં આવે છે. 'સીમા સડક સંગઠન' (BRO) દ્વારા તેની દેખરેખ રખાય છે.

૨. ભારતનો આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર અને 'વેપાર તુલા' વિશે સવિસ્તાર નોંધ લખો.

ઉત્તર: કોઈ પણ દેશનો બીજા દેશ સાથેનો વેપાર એટલે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર. ભારતનો મોટાભાગનો વેપાર સમુદ્ર માર્ગે થાય છે.

ભારતની આયાત અને નિકાસ:

• નિકાસ (Export): ભારતમાંથી ચા, કોફી, તેજાના, મસાલા, સુતરાઉ કાપડ, હીરા-ઝવેરાત અને એન્જિનિયરિંગ સામાનની નિકાસ થાય છે.
• આયાત (Import): ભારત મુખ્યત્વે ખનીજ તેલ (પેટ્રોલિયમ), મશીનરી, સોનું અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ વસ્તુઓની આયાત કરે છે.

વેપાર તુલા (Trade Balance):

• હકારાત્મક વેપાર તુલા: જો દેશની નિકાસની કિંમત આયાત કરતા વધુ હોય, તો તેને ફાયદાકારક અથવા હકારાત્મક વેપાર તુલા કહે છે.
• નકારાત્મક વેપાર તુલા: જો આયાતનું મૂલ્ય નિકાસ કરતા વધી જાય, તો તેને નકારાત્મક વેપાર તુલા કહે છે. ભારત મોટાભાગે ખનીજ તેલની આયાત કરતો હોવાથી આપણી વેપાર તુલા ઘણીવાર નકારાત્મક રહે છે.

૩. 'પરિવહન અને સંદેશાવ્યવહાર એ રાષ્ટ્રના આર્થિક વિકાસની ધમનીઓ છે' - સમજાવો.

ઉત્તર: આ વિધાન એકદમ સત્ય છે, કારણ કે:

• માલની હેરફેર: ખેતરોમાં પેદા થતું અનાજ બજાર સુધી અને કારખાનાનો કાચો માલ ફેક્ટરી સુધી પહોંચાડવા પરિવહન અનિવાર્ય છે.
• સમયની બચત: ઝડપી સંદેશાવ્યવહાર (ઇન્ટરનેટ, મોબાઈલ) ને કારણે વેપાર અને વહીવટમાં ગતિ આવી છે.
• રાષ્ટ્રીય એકતા: પરિવહનના સાધનોને કારણે લોકો એકબીજાની નજીક આવ્યા છે, જેનાથી રાષ્ટ્રીય એકતા મજબૂત બની છે.
• આપત્તિ વ્યવસ્થાપન: ધરતીકંપ, પૂર કે યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિમાં ઝડપી પરિવહન અને સંદેશાવ્યવહાર જ જાન-માલનું રક્ષણ કરી શકે છે.
• વિશ્વ બજાર: આધુનિક સંદેશાવ્યવહારને કારણે આજે આપણે ઘરે બેઠા દુનિયાના કોઈપણ દેશ સાથે વેપાર કરી શકીએ છીએ.

Social science chapter 15👇https://pramukhdps.blogspot.com/2026/01/10-15-imp-std-10-th-chapter-15-social.html

ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન: મિશન 2025 🎯

​શું તમારે સામાજિક વિજ્ઞાનમાં 80/80 મેળવવા છે?

મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸https://topmate.io/dangar_purna/1859041

​✅ ખાસિયતો:

• ​📌 નવી બ્લુપ્રિન્ટ મુજબ IMP પ્રશ્નો
• ​🗺️ નકશા પૂર્તિની સરળ સમજૂતી
• ​📝 મુદ્દાસર અને સરળ ભાષામાં જવાબો
• ​⚡ વિભાગ-A માટે ટૂંકા પ્રશ્નોનો સંગ્રહ

​તમારી તૈયારીને બનાવો સ્માર્ટ અને મેળવો બોર્ડમાં સફળતા!