ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 18: ભાવવધારો અને ગ્રાહક જાગૃતિ | સંપૂર્ણ IMP નોટ્સ(Std 10 Chapter 18 Social science Gujrati ma)

પ્રકરણ 18: ભાવવધારો અને ગ્રાહક જાગૃતિ

મોંઘવારી કેમ વધે છે? અને તમે ગ્રાહક તરીકે છેતરાતા કેવી રીતે બચી શકો?

💰 ૧. ભાવવધારો: અર્થ અને કારણો

જ્યારે તમામ ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં સતત અને ઊંચા દરે વધારો થાય, ત્યારે તેને 'ભાવવધારો' કહેવાય. તેને આર્થિક વિકાસની પૂર્વશરત પણ કહેવામાં આવે છે (જો તે મર્યાદિત હોય તો).

• મુખ્ય કારણો:
  • નાણાંના પુરવઠામાં વધારો: લોકો પાસે વધુ પૈસા આવે એટલે માંગ વધે (જેમ કે દિવાળી બોનસ મળતા લોકોની ખરીદી વધે).
  • વસ્તી વધારો: ભારતની વધતી વસ્તી ચીજવસ્તુઓની માંગ વધારે છે.
  • નિકાસમાં વધારો: જો દેશનો માલ વિદેશ વધુ જાય, તો દેશમાં અછત સર્જાય અને ભાવ વધે.
  • સંગ્રહખોરી અને કાળુંબજાર: વેપારીઓ માલ છુપાવી રાખે જેથી કૃત્રિમ અછત સર્જાય (દા.ત. ડુંગળીના ભાવ વધારવા સ્ટોક કરી રાખવો).

🛑 ૨. ભાવ વધારો રોકવાના સરકારી પગલાં

સરકાર બે રીતે ભાવ નિયંત્રણ કરે છે:

• નાણાકીય પગલાં: RBI વ્યાજના દર વધારે છે જેથી લોકો લોન ઓછી લે અને બજારમાં નાણાંનો પુરવઠો ઘટે.
• રાજકોષીય પગલાં: સરકાર કરવેરા વધારે છે અને જાહેર ખર્ચ ઘટાડે છે.
• જાહેર વિતરણ પ્રણાલી (PDS): ગરીબોને વાજબી ભાવની દુકાનો (રેશનિંગ) દ્વારા સસ્તું અનાજ આપીને મોંઘવારીથી બચાવે છે.

🛒 ૩. ગ્રાહકનું શોષણ અને રક્ષણ

ગ્રાહકો છેતરાય નહીં તે માટે ૧૯૮૬માં 'ગ્રાહક સુરક્ષા ધારો' અમલમાં આવ્યો.

ગ્રાહકના હકો (Rights):

• સુરક્ષાનો હક
• માહિતી મેળવવાનો હક
• પસંદગીનો હક
• ફરિયાદ નિવારણનો હક

ગ્રાહકની ફરજો:

• પાકું બિલ માંગવું
• માર્કા વાળી વસ્તુ ખરીદવી
• જાહેરાતથી અંજાવું નહીં

✅ ૪. ખરીદી વખતે આ નિશાનીઓ જુઓ (Most IMP)

મારકો (Logo)	શેના માટે વપરાય?
AGMARK	ખેતી આધારિત પેદાશો (મસાલા, તેલ, ઘી, મધ).
ISI / BIS	ઈલેક્ટ્રોનિક સાધનો, હેલ્મેટ, મશીનરી.
Hallmark	સોના-ચાંદીના દાગીનાની શુદ્ધતા માટે.
FPO	ફળો અને શાકભાજીના ઉત્પાદનો (જ્યુસ, જામ, કેન ફૂડ).
Eco Mark	પર્યાવરણને અનુકૂળ પેદાશો (સાબુ, કાગળ, બેટરી).

⚖️ ૫. ગ્રાહક અદાલતો (ત્રિસ્તરીય માળખું)

1. જિલ્લા ફોરમ (District): ₹૨૦ લાખ સુધીના દાવા માટે.
2. રાજ્ય કમિશન (State): ₹૨૦ લાખ થી ₹૧ કરોડ સુધીના દાવા માટે.
3. રાષ્ટ્રીય કમિશન (National): ₹૧ કરોડથી વધુ રકમના દાવા માટે.

*નોંધ: જો જિલ્લા અદાલતમાં ન્યાય ન મળે, તો ૯૦ દિવસમાં રાજ્ય અદાલતમાં અપીલ કરી શકાય છે.

📊 પ્રકરણ 18: માસ્ટર ટ્રીક ટેબલ (All-in-One)

✅ કયો માર્ક કોના પર? (જોડકાં માટે IMP)

માર્કનું નામ	વસ્તુ/ઉત્પાદન	યાદ રાખવાની ટ્રીક
AGMARK	મસાલા, ઘી, મધ, તેલ	AGriculture (ખેતી)
ISI / BIS	ઇલેક્ટ્રિક વસ્તુઓ, હેલ્મેટ	Iron & Safety (લોખંડ/સુરક્ષા)
Hallmark	સોનું, ચાંદી (દાગીના)	High value (કિંમતી વસ્તુ)
FPO	જ્યુસ, જામ, ફ્રૂટ કેન	Fruit Products
Eco Mark	સાબુ, કાગળ, બેટરી	Eco-friendly (કુદરતી)

⚖️ ગ્રાહક અદાલતો: ક્યાં જવું?

સ્તર (અદાલત)	દાવો (રકમ)	સમય મર્યાદા (અપીલ માટે)
જિલ્લા ફોરમ	રૂ. ૨૦ લાખ સુધી	૯૦ દિવસમાં રાજ્યમાં જવાય
રાજ્ય કમિશન	રૂ. ૨૦ લાખ થી ૧ કરોડ	૩૦ દિવસમાં રાષ્ટ્રીયમાં જવાય
રાષ્ટ્રીય કમિશન	રૂ. ૧ કરોડથી વધુ	સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ

📅 ખાસ યાદ રાખજો (MCQ માટે):

🌍 ૧૫ માર્ચ: વિશ્વ ગ્રાહક અધિકાર દિન

🇮🇳 ૨૪ ડિસેમ્બર: રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક અધિકાર દિન (ભારત)

🏢 CPGRAMS: ગ્રાહકોની ઓનલાઇન ફરિયાદ માટેનું પોર્ટલ

🛒 પ્રકરણ 18: બોર્ડ સ્પેશિયલ હેતુલક્ષી પ્રશ્નો

વિભાગ 1: ૧૦ બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો (MCQ)

1. 'વિશ્વ ગ્રાહક અધિકાર દિન' કઈ તારીખે ઉજવવામાં આવે છે?
   (A) ૨૪ ડિસેમ્બર (B) ૧૫ માર્ચ (C) ૧૦ ડિસેમ્બર (D) ૫ જૂન
2. ખેતી આધારિત ચીજવસ્તુઓ પર કયો માર્ક લગાવવામાં આવે છે?
   (A) ISI (B) AGMARK (C) Hallmark (D) FPO
3. સરકાર કઈ દુકાનો દ્વારા ગરીબોને વાજબી ભાવે વસ્તુઓ પૂરી પાડે છે?
   (A) મોલ (B) સુપર માર્કેટ (C) વાજબી ભાવની દુકાનો (PDS) (D) કાળા બજાર
4. કેટલી રકમ સુધીના દાવા જિલ્લા ફોરમમાં કરી શકાય છે?
   (A) ૨ લાખ (B) ૨૦ લાખ (C) ૧ કરોડ (D) ૫ કરોડ
5. સોનાના દાગીનાની ખરીદી વખતે કયો માર્ક જોવો જોઈએ?
   (A) AGMARK (B) ISI (C) Hallmark (D) Eco Mark
6. ગ્રાહક સુરક્ષા ધારો કયા વર્ષમાં અમલમાં આવ્યો?
   (A) ૧૯૭૬ (B) ૧૯૮૬ (C) ૧૯૯૬ (D) ૨૦૦૬
7. ભાવવધારો રોકવા માટે RBI કયું પગલું ભરે છે?
   (A) વ્યાજના દર વધારે છે (B) નોટો વધુ છાપે છે (C) વ્યાજના દર ઘટાડે છે (D) કરવેરા ઘટાડે છે
8. વધારે પડતો ભાવ વધારો એ આર્થિક વિકાસમાં...
   (A) મદદરૂપ છે (B) અવરોધરૂપ છે (C) કોઈ અસર કરતો નથી (D) જરૂરી છે
9. ફળોના રસ અને જામના ડબ્બા પર કઈ નિશાની હોય છે?
   (A) ISI (B) AGMARK (C) FPO (D) Hallmark
10. ગ્રાહક જાગૃતિ માટેનું સૂત્ર કયું છે?
    (A) જાગો ગ્રાહક જાગો (B) ગ્રાહક દેવો ભવ: (C) બચત કરો (D) સસ્તું અને સારું

વિભાગ 2: ૧૦ ખાલીજગ્યા પૂરો

• ૧. ભારતમાં ૨૪ ડિસેમ્બરને રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક અધિકાર દિવસ તરીકે ઉજવાય છે.
• ૨. વસ્તુની કૃત્રિમ અછત ઊભી કરવા માટે વેપારીઓ સંગ્રહખોરી કરે છે.
• ૩. ગ્રાહક મંડળો દ્વારા ગ્રાહક જાગૃતિ નામનું સામાયિક બહાર પાડવામાં આવે છે.
• ૪. ૧ કરોડથી વધુ રકમના દાવા રાષ્ટ્રીય કમિશન માં કરી શકાય છે.
• ૫. વુલીન માર્ક ઊન ની બનાવટો પર જોવા મળે છે.
• ૬. ભાવવધારો એ મોંઘવારી નું બીજું નામ છે.
• ૭. ગ્રાહકે હંમેશા ખરીદી વખતે પાકું બિલ લેવાનો આગ્રહ રાખવો જોઈએ.
• ૮. ISI માર્ક હવે BIS સંસ્થા દ્વારા આપવામાં આવે છે.
• ૯. પર્યાવરણ ને અનુકૂળ હોય તેવી વસ્તુઓ પર Eco માર્ક હોય છે.
• ૧૦. ગ્રાહકોનું શોષણ થતું અટકાવવા ગ્રાહક અદાલતો ની રચના થઈ છે.

વિભાગ 3: ૧૦ ખરા-ખોટા જણાવો

• ૧. મર્યાદિત ભાવવધારો આર્થિક વિકાસની પૂર્વશરત છે. - ખરું
• ૨. ગ્રાહક સુરક્ષા ધારો માત્ર શહેરોમાં જ લાગુ પડે છે. - ખોટું
• ૩. હેલ્મેટ પર ISI માર્ક હોવો જરૂરી છે. - ખરું
• ૪. ફરિયાદ કરવા માટે ગ્રાહકે કોઈ ફી ભરવી પડતી નથી. - ખરું (માત્ર નજીવી કોર્ટ ફી હોઈ શકે)
• ૫. કાળાબજાર ભાવવધારાનું એક કારણ છે. - ખરું
• ૬. ૧૫ માર્ચ એ રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક અધિકાર દિન છે. - ખોટું (વિશ્વ ગ્રાહક દિન છે)
• ૭. એગમાર્ક એ સોનાની શુદ્ધતા માપે છે. - ખોટું (ખેતી પેદાશ માટે છે)
• ૮. ગ્રાહકને પસંદગી કરવાનો અધિકાર છે. - ખરું
• ૯. વસ્તી વધારો એ ભાવવધારા માટે જવાબદાર નથી. - ખોટું
• ૧૦. ગ્રાહક અદાલતોમાં વકીલ વગર પણ ફરિયાદ કરી શકાય છે. - ખરું

📝 પ્રકરણ 18: ૨ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નોત્તર

૧. "મર્યાદિત ભાવવધારો આર્થિક વિકાસની પૂર્વશરત છે." - સમજાવો.

ઉત્તર:

• સ્થિરતા સાથેનો ભાવવધારો ઉત્પાદકો અને વેપારીઓને વધુ નફો મેળવવાની પ્રેરણા આપે છે.
• નફો વધતા તેઓ નવા સાહસો શરૂ કરે છે અને ઉત્પાદન વધારે છે, જેનાથી રોજગારીની તકો ઉભી થાય છે.
• આમ, જો ભાવવધારો અંકુશમાં હોય તો તે દેશના આર્થિક વિકાસને વેગ આપે છે.

૨. ગ્રાહકનું શોષણ કઈ કઈ રીતે થાય છે?

ઉત્તર: વેપારીઓ ગ્રાહકને નીચે મુજબ છેતરે છે:

• ઓછા વજનમાં કે હલકી ગુણવત્તાવાળી વસ્તુ આપીને.
• વસ્તુમાં ભેળસેળ કરીને અથવા એક્સપાયરી ડેટ વાળી વસ્તુ વેચીને.
• નિર્ધારિત કિંમત (MRP) કરતા વધુ ભાવ વસૂલીને.
• ભ્રામક જાહેરાતો દ્વારા ગ્રાહકને ખોટી માહિતી આપીને.

૩. ગ્રાહકે ખરીદી વખતે પાકું બિલ લેવાનો આગ્રહ કેમ રાખવો જોઈએ?

ઉત્તર:

• પાકું બિલ એ ખરીદીનો કાયદેસરનો પુરાવો છે.
• જો વસ્તુ ખરાબ નીકળે કે છેતરપિંડી થાય, તો અદાલતમાં ફરિયાદ કરવા માટે બિલ અનિવાર્ય છે.
• બિલ લેવાથી સરકારને ટેક્સ મળે છે અને કાળા બજાર પર અંકુશ રહે છે.

૪. સંગ્રહખોરી ભાવવધારા માટે કેવી રીતે જવાબદાર છે?

ઉત્તર:

• વેપારીઓ ભવિષ્યમાં ભાવ વધશે તેવી આશાએ માલનો સ્ટોક છુપાવી દે છે.
• આનાથી બજારમાં વસ્તુની 'કૃત્રિમ અછત' સર્જાય છે.
• જ્યારે માંગ વધારે હોય અને માલ ઓછો હોય ત્યારે ભાવ આપોઆપ વધે છે, જેનો લાભ વેપારીઓ લે છે.

૫. ISI માર્ક કઈ વસ્તુઓ પર અને કોના દ્વારા આપવામાં આવે છે?

ઉત્તર:

• ISI માર્ક ઘરવપરાશની ઈલેક્ટ્રોનિક વસ્તુઓ, હેલ્મેટ, સિમેન્ટ અને લોખંડ જેવી વસ્તુઓ પર જોવા મળે છે.
• આ માર્ક BIS (Bureau of Indian Standards) નામની સંસ્થા દ્વારા આપવામાં આવે છે.

૬. ગ્રાહક સુરક્ષા માટેની ત્રિસ્તરીય અદાલતોના નામ જણાવો.

ઉત્તર: ૧૯૮૬ના ધારા મુજબ ત્રણ સ્તરની અદાલતો છે:

• ૧. જિલ્લા ફોરમ: જિલ્લા કક્ષાએ (૨૦ લાખ સુધીના દાવા).
• ૨. રાજ્ય કમિશન: રાજ્ય કક્ષાએ (૨૦ લાખથી ૧ કરોડ સુધીના દાવા).
• ૩. રાષ્ટ્રીય કમિશન: દેશની કક્ષાએ (૧ કરોડથી વધુ રકમના દાવા).

📈 પ્રકરણ 18: ૩ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નો (વિસ્તૃત)

૧. ભાવવધારાની અસરો સવિસ્તાર સમજાવો.

ઉત્તર: અનિયંત્રિત ભાવવધારો અર્થતંત્ર પર નીચે મુજબની નકારાત્મક અસરો કરે છે:

• મૂડીરોકાણમાં ઘટાડો: ભાવવધારાથી લોકોની બચત ઘટે છે, પરિણામે નવા ઉદ્યોગોમાં મૂડીરોકાણ ઓછું થાય છે.
• જીવનધોરણ પર અસર: સામાન્ય અને મધ્યમ વર્ગના લોકોની ખરીદશક્તિ ઘટે છે, જેથી તેમને જીવનની પાયાની જરૂરિયાતો મેળવવામાં મુશ્કેલી પડે છે.
• નિકાસમાં ઘટાડો: દેશની વસ્તુઓ મોંઘી થવાથી વિદેશમાં તેની માંગ ઘટે છે, જેથી નિકાસ ઘટે અને આયાત વધે છે.
• નૈતિક પતન: વધુ પૈસા કમાવાની લાલચમાં લોકો સંગ્રહખોરી, કાળાબજાર અને ભેળસેળ જેવા અનૈતિક કાર્યો તરફ વળે છે.

૨. ગ્રાહક સુરક્ષા માટેની ત્રિસ્તરીય ન્યાયી પ્રણાલી વિશે નોંધ લખો.

ઉત્તર: ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના ગ્રાહકોને ન્યાય આપવા માટે ત્રણ સ્તરની અદાલતો છે:

• જિલ્લા ફોરમ: તે જિલ્લા કક્ષાએ હોય છે. અહીં ₹20 લાખ સુધીના વળતરના દાવા કરી શકાય છે. ભારતમાં આશરે 644 જેટલી જિલ્લા ફોરમ છે.
• રાજ્ય કમિશન: તે રાજ્ય કક્ષાએ હોય છે. અહીં ₹20 લાખથી ₹1 કરોડ સુધીના દાવા કરી શકાય છે. જો જિલ્લા અદાલતનો ન્યાય ન ગમે તો 30 દિવસમાં અહીં અપીલ કરી શકાય છે.
• રાષ્ટ્રીય કમિશન: તે દિલ્હીમાં આવેલી સર્વોચ્ચ ગ્રાહક અદાલત છે. અહીં ₹1 કરોડથી વધુ રકમના દાવા થાય છે.

૩. ગ્રાહકના મુખ્ય ત્રણ અધિકારો (હક્કો) સમજાવો.

ઉત્તર: ગ્રાહક સુરક્ષા ધારા મુજબ ગ્રાહકને નીચેના હક્કો મળ્યા છે:

• સુરક્ષાનો અધિકાર: જે વસ્તુ કે સેવાના વપરાશથી ગ્રાહકના જીવ કે સ્વાસ્થ્યને જોખમ હોય તેની સામે રક્ષણ મેળવવાનો હક્ક છે.
• માહિતી મેળવવાનો અધિકાર: વસ્તુની કિંમત, ગુણવત્તા, શુદ્ધતા અને એક્સપાયરી ડેટ વિશેની તમામ વિગતો જાણવાનો ગ્રાહકને હક્ક છે.
• પસંદગી કરવાનો અધિકાર: બજારમાં વિવિધ વસ્તુઓમાંથી પોતાની જરૂરિયાત મુજબની વસ્તુ પસંદ કરવાનો ગ્રાહકને સંપૂર્ણ હક્ક છે.

૪. ભાવવધારાને અંકુશમાં લેવા જાહેર વિતરણ પ્રણાલી (PDS) કેવી રીતે મદદરૂપ થાય છે?

ઉત્તર: પી.ડી.એસ. એ ભાવ વધારાને રોકવાનું એક મહત્વનું 'ભૌતિક પગલું' છે:

• વાજબી ભાવની દુકાનો: સરકાર રેશનિંગ કાર્ડ દ્વારા ગરીબ (BPL) પરિવારોને બજાર ભાવ કરતા ખૂબ જ ઓછા ભાવે અનાજ, તેલ અને ખાંડ પૂરી પાડે છે.
• બજાર પર અંકુશ: જ્યારે ખુલ્લા બજારમાં ભાવ ખૂબ વધી જાય ત્યારે સરકાર આ દુકાનો દ્વારા માલ પૂરો પાડીને વેપારીઓની નફાખોરી પર અંકુશ રાખે છે.
• ગરીબોનું રક્ષણ: મોંઘવારીના સમયમાં ગરીબ વર્ગના લોકો પોતાની પાયાની જરૂરિયાતો સંતોષી શકે તે માટે આ પ્રણાલી આશીર્વાદરૂપ છે.

🏛️ પ્રકરણ 18: ૪ ગુણના મોસ્ટ IMP લાંબા પ્રશ્નો

૧. ભાવવધારા માટે જવાબદાર મુખ્ય કારણો સવિસ્તાર સમજાવો.

ઉત્તર: ભાવવધારો એ અનેક પરિબળોનું સંયુક્ત પરિણામ છે:

• ૧. નાણાંના પુરવઠામાં વધારો: જ્યારે સરકાર ખાધ પુરવણી દ્વારા નવી નોટો છાપે અથવા બેંકો ધિરાણ વધારે, ત્યારે લોકો પાસે નાણાં વધે છે. નાણાં વધતા લોકોની ખરીદશક્તિ વધે છે અને પરિણામે ભાવ વધે છે.
• ૨. વસ્તી વધારો: ભારતની ઝડપથી વધતી વસ્તી ચીજવસ્તુઓની માંગમાં સતત વધારો કરે છે. માંગ સામે પુરવઠો ઓછો હોવાથી ભાવ વધે છે.
• ૩. નિકાસમાં વધારો: જ્યારે દેશમાં ઉત્પાદિત માલની વિદેશમાં માંગ વધે અને સરકાર નિકાસ પ્રોત્સાહન આપે, ત્યારે દેશમાં તે વસ્તુની અછત સર્જાય છે અને ભાવ વધે છે.
• ૪. કાચા માલની ઊંચી કિંમત: જો ઉત્પાદન માટે જરૂરી કાચો માલ, વીજળી કે બળતણ મોંઘા થાય, તો ઉત્પાદન ખર્ચ વધે છે અને અંતે વસ્તુના ભાવ વધે છે.
• ૫. સંગ્રહખોરી અને કાળુંબજાર: ભવિષ્યમાં ભાવ વધશે તેવી લાલચમાં વેપારીઓ માલનો સંગ્રહ કરે છે, જેનાથી બજારમાં કૃત્રિમ અછત ઊભી થાય છે અને ભાવ વધે છે.

૨. ખરીદી વખતે ગ્રાહકે કઈ કઈ ફરજો અદા કરવી જોઈએ? (Most IMP)

ઉત્તર: ગ્રાહક માત્ર હક્કો જ નહીં, પણ કેટલીક જવાબદારીઓ પણ ધરાવે છે:

• ૧. સજાગતા: ગ્રાહકે વસ્તુની ખરીદી વખતે તેની ગુણવત્તા, કિંમત, વજન, અને એક્સપાયરી ડેટ જેવી વિગતો તપાસવી જોઈએ.
• ૨. પાકું બિલ: ખરીદી કર્યા પછી હંમેશા પાકું બિલ (Cash Memo) લેવાનો આગ્રહ રાખવો જોઈએ, જે ભવિષ્યમાં પુરાવા તરીકે કામ લાગે.
• ૩. પ્રમાણિત વસ્તુઓ: હંમેશા ISI, AGMARK કે Hallmark જેવી નિશાની વાળી ગેરંટીવાળી વસ્તુઓ જ ખરીદવી જોઈએ.
• ૪. પસંદગીમાં વિવેક: જાહેરાતોથી અંજાઈ ગયા વગર વસ્તુની જરૂરિયાત અને ગુણવત્તા જોઈને જ ખરીદી કરવી જોઈએ.
• ૫. ફરિયાદ કરવી: જો વસ્તુમાં ક્ષતિ હોય કે છેતરપિંડી થઈ હોય, તો ગ્રાહકે આળસ કર્યા વગર ગ્રાહક મંડળ કે અદાલતમાં ફરિયાદ કરવી જોઈએ.

૩. ભાવ વધારાને અંકુશમાં લેવા માટેના નાણાકીય અને રાજકોષીય પગલાં સમજાવો.

ઉત્તર: ભાવવધારો રોકવા સરકાર બે મુખ્ય પ્રકારની નીતિ અપનાવે છે:

૧. નાણાકીય પગલાં (RBI દ્વારા):

• મધ્યસ્થ બેંક (RBI) વ્યાજના દર વધારે છે, જેથી લોકો લોન ઓછી લે અને બજારમાં નાણાંનો પુરવઠો ઘટે.
• બજારમાં નાણાં ઘટવાથી લોકોની ખરીદશક્તિ ઘટે છે અને ભાવ અંકુશમાં આવે છે.

૨. રાજકોષીય પગલાં (સરકાર દ્વારા):

• સરકાર જાહેર ખર્ચમાં ઘટાડો કરે છે જેથી લોકો પાસે નાણાંનું પ્રમાણ ઓછું થાય.
• સરકાર પ્રત્યક્ષ કરવેરા (Tax) વધારે છે, જેથી લોકોની ખર્ચવા પાત્ર આવક ઘટે.
• જાહેર ઋણની નીતિ દ્વારા સરકાર બજારમાંથી નાણાં પરત ખેંચે છે (દા.ત. ફરજિયાત બચત યોજના).

• Social science chapter 19👇https://pramukhdps.blogspot.com/2026/01/10-19-imp-std-10-th-chapter-19-social.html

ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન: મિશન 2025 🎯

​શું તમારે સામાજિક વિજ્ઞાનમાં 80/80 મેળવવા છે?

મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸https://topmate.io/dangar_purna/1859041

​✅ ખાસિયતો:

• ​📌 નવી બ્લુપ્રિન્ટ મુજબ IMP પ્રશ્નો
• ​🗺️ નકશા પૂર્તિની સરળ સમજૂતી
• ​📝 મુદ્દાસર અને સરળ ભાષામાં જવાબો
• ​⚡ વિભાગ-A માટે ટૂંકા પ્રશ્નોનો સંગ્રહ

​તમારી તૈયારીને બનાવો સ્માર્ટ અને મેળવો બોર્ડમાં સફળતા!