ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 19: માનવ વિકાસ | સંપૂર્ણ IMP નોટ્સ અને મટીરીયલ(Std 10 th Chapter 19 Social science Gujrati ma)

પ્રકરણ 19: માનવ વિકાસ

માત્ર પૈસા વધે એ વિકાસ નથી, પણ માણસનું જીવન સુધરે એ સાચો વિકાસ છે!

🌱 ૧. માનવ વિકાસ એટલે શું?

માનવ વિકાસ એટલે માનવીની આકાંક્ષાઓ અને જરૂરી જીવનનિર્વાહની સુવિધાઓમાં વિસ્તાર કરવાની પ્રક્રિયા. યુ.એન.ડી.પી. (UNDP) ના મતે તે માત્ર આવક વધારવી એવું નથી, પણ ગુણવત્તાયુક્ત જીવન જીવવું એ છે.

• રોજિંદું ઉદાહરણ: જો કોઈ વ્યક્તિ પાસે ગાડી-બંગલો હોય પણ તેનું સ્વાસ્થ્ય ખરાબ હોય કે તે અશિક્ષિત હોય, તો તેનો માનવ વિકાસ થયો નથી એમ કહેવાય.

📊 ૨. માનવ વિકાસ આંક (HDI) ના ત્રણ સ્તંભો

કોઈપણ દેશનો HDI નક્કી કરવા માટે ૩ બાબતો જોવામાં આવે છે (જે બોર્ડ માટે મોસ્ટ IMP છે):

૧. અપેક્ષિત આયુષ્ય

આરોગ્ય અને લાંબુ જીવન (ન્યૂનતમ ૨૦ વર્ષ અને મહત્તમ ૮૩.૬ વર્ષ)

૨. શિક્ષણ આંક

શાળાકીય વર્ષો (જ્ઞાન અને અક્ષરજ્ઞાનનું પ્રમાણ)

૩. આવક આંક

માથાદીઠ કુલ ઘરેલું પેદાશ (જીવનધોરણ)

🇮🇳 ૩. વિશ્વમાં ભારત ક્યાં છે?

વર્ષ ૨૦૧૫ ના અહેવાલ મુજબ (બોર્ડની ચોપડી મુજબ):

• ભારતનો ક્રમ: ૧૮૮ દેશોમાં ૧૩૦ મો ક્રમ.
• પ્રથમ ક્રમ: નોર્વે (હંમેશા ટોપ પર રહે છે).
• ભારત 'મધ્યમ માનવ વિકાસ' ધરાવતા દેશોની શ્રેણીમાં આવે છે.

👩‍🎓 ૪. મહિલા સશક્તિકરણ અને લિંગ ભેદભાવ

જ્યારે કોઈ દેશની પ્રગતિમાં સ્ત્રી અને પુરુષ બંનેનો ફાળો સમાન હોય ત્યારે જ સાચો માનવ વિકાસ થાય.

• લિંગ ભેદ: દીકરા-દીકરી વચ્ચે ખોરાક, શિક્ષણ કે તકોમાં તફાવત રાખવો.
• મહિલા કલ્યાણ યોજનાઓ:
  • બેટી બચાવો, બેટી પઢાવો: દીકરીઓના જન્મ અને શિક્ષણ માટે.
  • મિશન મંગલમ: બહેનોને આર્થિક રીતે પગભર કરવા.
  • સરસ્વતી સાધના યોજના: દીકરીઓને મફત સાયકલ આપવી.

⚠️ ૫. વિકાસના અવરોધો

ભારતમાં માનવ વિકાસ કેમ ધીમો છે? તેના મુખ્ય ૩ કારણો:

1. સ્વાસ્થ્ય: કુપોષણ અને બિમારીઓ.
2. લૈંગિક સમાનતા: સ્ત્રીઓની ઓછી સાક્ષરતા અને ઓછી રોજગારી.
3. મહિલા કલ્યાણ: પછાત વિસ્તારોમાં હજુ પણ સ્ત્રીઓ માટે પૂરતી સુવિધાઓનો અભાવ.

📊 પ્રકરણ 19: માસ્ટર ટ્રીક ટેબલ (Quick Revision)

✅ HDI ના ૩ સ્તંભો (યાદ રાખવાની રીત)

નિર્દેશકનું નામ	શું માપે છે?	શોર્ટ ટ્રીક
અપેક્ષિત આયુષ્ય	આરોગ્ય અને દીર્ઘાયુ	આયુષ્ય = આરોગ્ય
શિક્ષણ આંક	શાળાકીય વર્ષો અને જ્ઞાન	શિક્ષણ = શાળા
આવક આંક	માથાદીઠ આવક (GNI)	આવક = આર્થિક સ્થિતિ

👩‍🎓 મહિલા કલ્યાણ યોજનાઓ (જોડકાં માટે IMP)

યોજનાનું નામ	મુખ્ય હેતુ (ટ્રીક)
બેટી બચાવો, પઢાવો	લિંગભેદ દૂર કરી દીકરીઓને શિક્ષણ આપવું.
સરસ્વતી સાધના યોજના	૧.૫૦ લાખ કન્યાઓને મફત સાયકલ આપવી.
મમતા શિશુ રક્ષણ	સગર્ભા માતાઓને આરોગ્ય અને રસીકરણની સેવા.
ચિરંજીવી યોજના	પ્રસૂતિ (Delivery) વખતે આર્થિક મદદ.

🇮🇳 ભારત અને વિશ્વ (યાદ રાખજો):

🥇 પ્રથમ ક્રમ: નોર્વે (HDI: ૦.૯૪૪)

🇮🇳 ભારતનો ક્રમ: ૧૩૦ મો (HDI: ૦.૬૦૯) - મધ્યમ માનવ વિકાસ

📉 સૌથી છેલ્લો ક્રમ: નાઈઝર (૧૮૮ મો)

🌍 HDI રેન્જ: ૦ થી ૧ ની વચ્ચે હોય છે.

📊 પ્રકરણ 19: બોર્ડ સ્પેશિયલ હેતુલક્ષી પ્રશ્નો

વિભાગ 1: ૧૦ બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો (MCQ)

1. માનવ વિકાસ અહેવાલ ૨૦૧૫ મુજબ ભારતનો ક્રમ કેટલામો છે?
   (A) ૧૨૬ (B) ૧૨૮ (C) ૧૩૦ (D) ૧૩૨
2. માનવ વિકાસ આંક (HDI) નું મૂલ્ય કેટલું હોય છે?
   (A) ૦ થી ૧૦ (B) ૦ થી ૧ ની વચ્ચે (C) ૧ થી ૧૦૦ (D) -૧ થી +૧
3. વિશ્વમાં માનવ વિકાસ આંકમાં કયો દેશ પ્રથમ ક્રમે છે?
   (A) અમેરિકા (B) ભારત (C) નોર્વે (D) ચીન
4. ભારત કયા પ્રકારનો માનવ વિકાસ ધરાવતો દેશ છે?
   (A) ઉચ્ચ (B) નિમ્ન (C) મધ્યમ (D) અતિ ઉચ્ચ
5. ગુજરાતમાં કન્યા કેળવણીને પ્રોત્સાહન આપવા કયો કાર્યક્રમ અમલમાં છે?
   (A) શાળા પ્રવેશોત્સવ (B) જ્યોતિગ્રામ (C) મનરેગા (D) સાક્ષર ભારત
6. કઈ યોજના હેઠળ કન્યાઓને મફત સાયકલ આપવામાં આવે છે?
   (A) મિશન મંગલમ (B) સરસ્વતી સાધના યોજના (C) ચિરંજીવી યોજના (D) સબલા યોજના
7. માનવ વિકાસ અહેવાલ દર વર્ષે કોણ બહાર પાડે છે?
   (A) WHO (B) UNESCO (C) UNDP (D) UNICEF
8. મહિલાઓને આર્થિક રીતે પગભર કરવા ગુજરાતમાં કઈ યોજના ચાલે છે?
   (A) અંત્યોદય (B) મિશન મંગલમ (C) અન્નપૂર્ણા (D) જ્યોતિગ્રામ
9. કયો દેશ ભારતનો પાડોશી હોવા છતાં HDI માં ભારતથી આગળ છે?
   (A) પાકિસ્તાન (B) નેપાળ (C) શ્રીલંકા (D) બાંગ્લાદેશ
10. સગર્ભા માતાઓને રસીકરણ અને આરોગ્ય માટે કયું કાર્ડ આપવામાં આવે છે?
    (A) રેશન કાર્ડ (B) મમતા કાર્ડ (C) આધાર કાર્ડ (D) આયુષ્માન કાર્ડ

વિભાગ 2: ૧૦ ખાલીજગ્યા પૂરો

• ૧. માનવ વિકાસ એ ગુણાત્મક પરિવર્તન છે.
• ૨. વર્ષ ૨૦૧૫ ના અહેવાલમાં કુલ ૧૮૮ દેશોનો સમાવેશ થયો હતો.
• ૩. માનવ વિકાસ આંકમાં સૌથી છેલ્લો ક્રમ નાઈઝર દેશનો છે.
• ૪. પશુપાલન અને ડેરી ઉદ્યોગ માટે મહિલા ડેરી વિકાસ યોજના અમલમાં છે.
• ૫. સમાજમાં સ્ત્રી-પુરુષના સમાન દરજ્જા માટે મહિલા સશક્તિકરણ જરૂરી છે.
• ૬. ચિરંજીવી યોજના હેઠળ પ્રસૂતિ સહાય આપવામાં આવે છે.
• ૭. મધ્યમ માનવ વિકાસની શ્રેણી ૦.૫૫૦ થી ૦.૬૯૯ ની વચ્ચે હોય છે.
• ૮. બેટી બચાવો અભિયાન સ્ત્રી ભ્રૂણ હત્યા રોકવા માટે છે.
• ૯. પાકિસ્તાનનો માનવ વિકાસ આંકમાં ક્રમ ૧૪૭ મો છે.
• ૧૦. યુ.એન.ડી.પી. નું પૂરું નામ યુનાઇટેડ નેશન્સ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ છે.

વિભાગ 3: ૧૦ ખરા-ખોટા જણાવો

• ૧. માનવ વિકાસ આંક શૂન્ય (૦) થી એક (૧) ની વચ્ચે હોય છે. - ખરું
• ૨. નોર્વે એ નિમ્ન માનવ વિકાસ ધરાવતો દેશ છે. - ખોટું
• ૩. ભારતનો એચ.ડી.આઈ. (HDI) ૦.૬૦૯ છે. - ખરું
• ૪. સ્ત્રી-પુરુષ સમાનતામાં ભારત વિશ્વમાં પ્રથમ ક્રમે છે. - ખોટું
• ૫. અપેક્ષિત આયુષ્ય એ માનવ વિકાસનો એક નિર્દેશક છે. - ખરું
• ૬. સરસ્વતી સાધના યોજના હેઠળ દીકરીઓને મફત પુસ્તકો અપાય છે. - ખોટું (સાયકલ અપાય છે)
• ૭. કેરળ એ ભારતનું સૌથી ઓછી સાક્ષરતા ધરાવતું રાજ્ય છે. - ખોટું
• ૮. મહિલાઓની સુરક્ષા માટે ૧૮૧ 'અભયમ' હેલ્પલાઈન છે. - ખરું
• ૯. માનવ વિકાસમાં માત્ર માથાદીઠ આવક જ જોવામાં આવે છે. - ખોટું
• ૧૦. બાળ રસીકરણ કાર્યક્રમ માનવ વિકાસમાં સુધારો લાવે છે. - ખરું

📝 પ્રકરણ 19: ૨ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નોત્તર

૧. માનવ વિકાસ એટલે શું?

ઉત્તર: યુનાઈટેડ નેશન્સ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ (UNDP) મુજબ:

• માનવ વિકાસ એ માનવીની આકાંક્ષાઓ અને જીવનનિર્વાહની સુવિધાઓમાં વિસ્તાર કરવાની પ્રક્રિયા છે.
• તે માત્ર આર્થિક વૃદ્ધિ નથી, પરંતુ લોકોના વિકલ્પોમાં વધારો અને તેમના કલ્યાણમાં સુધારો છે.

૨. માનવ વિકાસ આંક (HDI) ના મુખ્ય ત્રણ નિર્દેશકો જણાવો.

ઉત્તર: ૨૦૧૦ થી HDI ગણવા માટે નીચેના ત્રણ પરિમાણો વપરાય છે:

• ૧. અપેક્ષિત આયુષ્ય આંક (Health): સરેરાશ આયુષ્ય કેટલું છે તે.
• ૨. શિક્ષણ આંક (Knowledge): શાળાકીય વર્ષો અને સાક્ષરતાનું પ્રમાણ.
• ૩. આવક આંક (Standard of Living): માથાદીઠ કુલ ઘરેલું પેદાશ.

૩. મહિલા સશક્તિકરણ એટલે શું?

ઉત્તર: સ્ત્રીઓને આર્થિક, સામાજિક અને રાજકીય રીતે સક્ષમ બનાવવાની પ્રક્રિયા એટલે મહિલા સશક્તિકરણ.

• તેનો મુખ્ય હેતુ સ્ત્રીઓને પુરુષો સમાન તકો, અધિકારો અને નિર્ણય લેવાની સત્તા આપવાનો છે.

૪. '૧૮૧ અભયમ હેલ્પલાઇન' વિશે માહિતી આપો.

ઉત્તર: ગુજરાત સરકાર દ્વારા મહિલાઓની સુરક્ષા માટે આ હેલ્પલાઇન શરૂ કરાઈ છે:

• કોઈપણ પ્રકારની હિંસા, છેડતી કે મુશ્કેલીમાં રહેલી મહિલા આ નંબર પર ફોન કરી મદદ મેળવી શકે છે.
• તે ૨૪ કલાક કાર્યરત છે અને જરૂર પડે તો સ્થળ પર જ રેસ્ક્યુ વાન મોકલવામાં આવે છે.

૫. માનવ વિકાસ અહેવાલ ૨૦૧૫ મુજબ ભારતની સ્થિતિ જણાવો.

ઉત્તર:

• કુલ ૧૮૮ દેશોની યાદીમાં ભારત ૧૩૦ મા ક્રમે છે.
• ભારત 'મધ્યમ માનવ વિકાસ' ધરાવતા દેશોની શ્રેણીમાં આવે છે.
• નોર્વે ૦.૯૪૪ ના આંક સાથે વિશ્વમાં પ્રથમ ક્રમે છે.

૬. 'મમતા કાર્ડ' નો હેતુ જણાવો.

ઉત્તર:

• સગર્ભા માતાઓ અને નવજાત શિશુના આરોગ્યની જાળવણી અને રસીકરણની વિગતો રાખવી.
• માતા અને બાળકનો મૃત્યુદર ઘટાડવો અને સમયસર તબીબી તપાસ પૂરી પાડવી.

૭. શિક્ષણ એ માનવ વિકાસ માટે કેમ જરૂરી છે?

ઉત્તર:

• શિક્ષણથી વ્યક્તિમાં કૌશલ્ય અને સમજદારી વધે છે, જે નવી તકો ઊભી કરે છે.
• તે ગરીબી અને અજ્ઞાનતા દૂર કરવા માટેનું સૌથી શક્તિશાળી સાધન છે.

📈 પ્રકરણ 19: ૩ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નો (સવિસ્તાર)

૧. ભારતમાં માનવ વિકાસ સામેના મુખ્ય પડકારો જણાવો.

ઉત્તર: ભારતમાં માનવ વિકાસના આંકને સુધારવા માટે નીચેના ત્રણ પડકારો સૌથી મોટા છે:

• સ્વાસ્થ્ય (Health): લોકોનું સરેરાશ આયુષ્ય વધ્યું છે છતાં બાળ મૃત્યુદર અને કુપોષણની સમસ્યા હજુ પણ જોવા મળે છે. પૂરતી તબીબી સુવિધાઓના અભાવે માનવ વિકાસ રુંધાય છે.
• લૈંગિક સમાનતા (Gender Equality): ભારતીય સમાજમાં હજુ પણ સ્ત્રી-પુરુષ વચ્ચે ભેદભાવ જોવા મળે છે. સ્ત્રીઓની સાક્ષરતા ઓછી છે અને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં તેમનો ફાળો ઓછો છે.
• મહિલા સશક્તિકરણ: સ્ત્રીઓને આર્થિક રીતે સ્વતંત્ર બનાવવી અને તેમને સમાન તકો પૂરી પાડવી એ દેશ માટે મોટો પડકાર છે.

૨. ભારતીય સમાજમાં જોવા મળતો 'લિંગ ભેદભાવ' (Gender Discrimination) સમજાવો.

ઉત્તર: ભારતમાં સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચે અનેક રીતે ભેદભાવ રાખવામાં આવે છે:

• કુટુંબમાં ભેદભાવ: દીકરા-દીકરી વચ્ચે ખોરાક, શિક્ષણ અને હરવા-ફરવાની બાબતમાં ભેદભાવ રખાય છે.
• શિક્ષણ અને આરોગ્ય: દીકરીઓને ઉચ્ચ શિક્ષણ આપવામાં આવતું નથી અને તેમના સ્વાસ્થ્યની બાબતમાં બેદરકારી દાખવવામાં આવે છે.
• કામના સ્થળે: સ્ત્રીઓને પુરુષો જેટલું જ કામ કરવા છતાં ઓછું વેતન આપવામાં આવે છે અને ઉચ્ચ હોદ્દાઓ પર સ્ત્રીઓનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે.
• સામાજિક બદીઓ: સ્ત્રી ભ્રૂણ હત્યા, દહેજ પ્રથા અને બાળલગ્ન જેવી બદીઓ સ્ત્રીઓના વિકાસમાં અવરોધક છે.

૩. માનવ વિકાસ આંક (HDI) ની ગણતરી કયા ત્રણ નિર્દેશકો દ્વારા કરવામાં આવે છે?

ઉત્તર: વર્ષ ૨૦૧૦ થી માનવ વિકાસ આંક ગણવા માટે નીચેના ત્રણ પરિબળોનો ઉપયોગ થાય છે:

• ૧. અપેક્ષિત આયુષ્ય આંક (LEI): બાળકના જન્મ સમયે તે કેટલા વર્ષ જીવશે તેની અપેક્ષા. (ન્યૂનતમ ૨૦ વર્ષ અને મહત્તમ ૮૩.૬ વર્ષ).
• ૨. શિક્ષણ આંક (EI): તે બે પેટા નિર્દેશકો પર આધારિત છે: (a) શાળાકીય સરેરાશ વર્ષો અને (b) અપેક્ષિત શાળાકીય વર્ષો.
• ૩. આવક આંક (II): માથાદીઠ કુલ રાષ્ટ્રીય આવક (GNI) ને 'ખરીદશક્તિની સમાનતા' (PPP) દ્વારા માપવામાં આવે છે.

૪. ગુજરાતમાં મહિલા સશક્તિકરણ માટે કઈ કઈ યોજનાઓ અમલમાં છે?

ઉત્તર: ગુજરાત સરકારે સ્ત્રીઓના ઉત્થાન માટે નીચેની યોજનાઓ શરૂ કરી છે:

• બેટી બચાવો, બેટી પઢાવો: સ્ત્રી ભ્રૂણ હત્યા રોકવા અને દીકરીઓને શિક્ષણ આપવા માટે.
• મિશન મંગલમ: બહેનોને સખી મંડળો દ્વારા આર્થિક રીતે પગભર કરવા માટે.
• સરસ્વતી સાધના યોજના: કન્યા કેળવણીને વેગ આપવા દીકરીઓને મફત સાયકલ આપવી.
• ચિરંજીવી યોજના: ગરીબ મહિલાઓને પ્રસૂતિ સમયે ખાનગી હોસ્પિટલોમાં પણ મફત સારવાર આપવી.

📈 પ્રકરણ 19: ૩ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નો (સવિસ્તાર)

૧. માનવ વિકાસ આંક (HDI) માપવા માટેના મુખ્ય ત્રણ નિર્દેશકો સમજાવો.

ઉત્તર: વર્ષ ૨૦૧૦ થી માનવ વિકાસ આંક નક્કી કરવા માટે નીચેના ત્રણ પરિમાણોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે:

• ૧. અપેક્ષિત આયુષ્ય આંક (Life Expectancy Index): બાળકના જન્મ સમયે તે સરેરાશ કેટલા વર્ષ જીવશે તેની અપેક્ષાને અપેક્ષિત આયુષ્ય કહે છે. આ માટે મહત્તમ ૮૩.૬ વર્ષ અને ન્યૂનતમ ૨૦ વર્ષ નક્કી કરવામાં આવ્યા છે.
• ૨. શિક્ષણ આંક (Education Index): તે જ્ઞાનનું પ્રમાણ દર્શાવે છે. તેમાં બે બાબતોનો સમાવેશ થાય છે: (A) શાળાકીય સરેરાશ વર્ષો (૨૫ વર્ષની વ્યક્તિએ શાળામાં વિતાવેલા વર્ષો) અને (B) અપેક્ષિત શાળાકીય વર્ષો (૫ વર્ષનું બાળક પોતાના જીવનમાં કેટલા વર્ષ શાળામાં વિતાવશે).
• ૩. આવક આંક (Income Index): જીવનધોરણ માપવા માટે માથાદીઠ કુલ રાષ્ટ્રીય આવક (GNI) ધ્યાનમાં લેવાય છે. આવકની ગણતરી 'ખરીદશક્તિની સમાનતા' (Purchasing Power Parity - PPP) ના આધારે કરવામાં આવે છે.

૨. ભારતમાં જોવા મળતા 'લિંગ ભેદભાવ' (Gender Discrimination) વિશે નોંધ લખો.

ઉત્તર: ભારતીય સમાજમાં સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચે નીચે મુજબના ભેદભાવો જોવા મળે છે:

• કૌટુંબિક જીવનમાં: દીકરા-દીકરીના ઉછેરમાં તફાવત રાખવામાં આવે છે. દીકરીઓને શિક્ષણ, ખોરાક, કપડાં અને હરવા-ફરવામાં દીકરાઓ જેટલી સ્વતંત્રતા મળતી નથી.
• શિક્ષણ અને સ્વાસ્થ્ય: સ્ત્રીઓમાં સાક્ષરતાનું પ્રમાણ ઓછું છે. દીકરીઓને ઉચ્ચ અભ્યાસથી વંચિત રાખવામાં આવે છે અને સ્વાસ્થ્યની બાબતમાં તેમની બેદરકારી રાખવામાં આવે છે.
• આર્થિક ક્ષેત્રે: સ્ત્રીઓને ઘરકામ માટે કોઈ આર્થિક વળતર મળતું નથી. બહારના કામોમાં પણ પુરુષોની સરખામણીએ સ્ત્રીઓને ઓછું વેતન આપવામાં આવે છે.
• નિર્ણય પ્રક્રિયા: મોટા ભાગના પરિવારોમાં મહત્વના નિર્ણયો માત્ર પુરુષો દ્વારા જ લેવામાં આવે છે, જેમાં સ્ત્રીઓનો મંતવ્ય લેવાતો નથી.

૩. મહિલા સશક્તિકરણના માર્ગમાં કયા અવરોધો (મુશ્કેલીઓ) જોવા મળે છે?

ઉત્તર: મહિલાઓને સક્ષમ બનાવવામાં નીચેની બાબતો અવરોધ રૂપ બને છે:

• રૂઢિચુસ્ત માનસિકતા: સમાજમાં હજુ પણ પિતૃસત્તાક વ્યવસ્થા હોવાથી સ્ત્રીઓને ગૌણ ગણવામાં આવે છે.
• સામાજિક કુરિવાજો: બાળલગ્ન, દહેજ પ્રથા અને પડદા પ્રથા જેવી બદીઓ સ્ત્રીઓના વિકાસને અટકાવે છે.
• આર્થિક પરાવલંબન: સ્ત્રીઓ આર્થિક રીતે પુરુષો પર નિર્ભર હોવાથી તેઓ સ્વતંત્ર નિર્ણયો લઈ શકતી નથી.
• અસુરક્ષા: છેડતી, હિંસા અને અસુરક્ષાના ડરને કારણે ઘણી સ્ત્રીઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ કે નોકરી માટે ઘરની બહાર નીકળી શકતી નથી.

૪. ગુજરાત સરકારે મહિલાઓના કલ્યાણ અને વિકાસ માટે કયા કયા પગલાં ભર્યા છે?

ઉત્તર: ગુજરાત સરકારની મુખ્ય મહિલાલક્ષી યોજનાઓ નીચે મુજબ છે:

• બેટી બચાવો, બેટી પઢાવો: આ કાર્યક્રમ દ્વારા સ્ત્રી ભ્રૂણ હત્યા રોકવા અને કન્યા કેળવણીને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે.
• વિદ્યાલક્ષ્મી બોન્ડ અને સરસ્વતી સાધના: પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરનાર કન્યાઓને બોન્ડ અને ઉચ્ચ પ્રાથમિકમાં જતી દીકરીઓને મફત સાયકલ આપવામાં આવે છે.
• ચિરંજીવી યોજના: અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિની સગર્ભા મહિલાઓને મફત પ્રસૂતિ સેવા પૂરી પાડવામાં આવે છે.
• ૧૮૧ અભયમ હેલ્પલાઇન: મુશ્કેલીમાં મુકાયેલી મહિલાઓને તાત્કાલિક મદદ અને સુરક્ષા પૂરી પાડવા માટે આ સેવા ૨૪ કલાક કાર્યરત છે.

🏛️ પ્રકરણ 19: ૪ ગુણના મોસ્ટ IMP લાંબા પ્રશ્નો

૧. માનવ વિકાસ આંક (HDI) ની ગણતરી કઈ રીતે કરવામાં આવે છે? તેના નિર્દેશકો સવિસ્તાર સમજાવો.

ઉત્તર: વર્ષ ૨૦૧૦ થી UNDP દ્વારા માનવ વિકાસ આંક માપવા માટે નીચેના ત્રણ નવા નિર્દેશકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે:

• ૧. અપેક્ષિત આયુષ્ય આંક (Life Expectancy Index): બાળકના જન્મ સમયે તે સરેરાશ કેટલા વર્ષ જીવશે તેવી અપેક્ષાને અપેક્ષિત આયુષ્ય કહે છે. આ માટે મહત્તમ ૮૩.૬ વર્ષ અને ન્યૂનતમ ૨૦ વર્ષ નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યા છે. ભારતનો અપેક્ષિત આયુષ્ય આંક ૬૮ વર્ષ છે.
• ૨. શિક્ષણ આંક (Education Index): તે જ્ઞાન અને સાક્ષરતાની સ્થિતિ દર્શાવે છે. તેના બે પેટા નિર્દેશકો છે:
  • શાળાકીય સરેરાશ વર્ષો (MYS): ૨૫ વર્ષની વ્યક્તિએ શાળામાં વિતાવેલા વર્ષો. (ભારતમાં ૫.૪ વર્ષ).
  • અપેક્ષિત શાળાકીય વર્ષો (EYS): ૫ વર્ષનું બાળક પોતાના જીવનમાં કેટલા વર્ષ શાળામાં વિતાવશે તેની અપેક્ષા. (ભારતમાં ૧૧.૭ વર્ષ).
• ૩. આવક આંક (Income Index): જીવનધોરણ માપવા માટે માથાદીઠ કુલ રાષ્ટ્રીય આવક (GNI) ધ્યાનમાં લેવાય છે. આ આવકની ગણતરી આંતરરાષ્ટ્રીય ચલણ અમેરિકન ડોલર અને 'ખરીદશક્તિની સમાનતા' (Purchasing Power Parity - PPP) મુજબ કરવામાં આવે છે.

૨. મહિલા સશક્તિકરણ એટલે શું? તેના માર્ગમાં આવતા અવરોધો અને મહત્વ સમજાવો.

ઉત્તર: સ્ત્રીઓને શારીરિક, માનસિક, સામાજિક અને આર્થિક રીતે સક્ષમ બનાવી દેશના વિકાસમાં ભાગીદાર બનાવવાની પ્રક્રિયાને મહિલા સશક્તિકરણ કહે છે.

મહિલા સશક્તિકરણનું મહત્વ:

• જો સ્ત્રી સશક્ત હશે તો એક આખું કુટુંબ અને દેશ પ્રગતિ કરશે.
• દેશની કુલ વસ્તીના અડધા ભાગ જેટલો હિસ્સો ધરાવતી સ્ત્રીઓને જો વિકાસમાં ન જોડવામાં આવે તો દેશનો સંપૂર્ણ વિકાસ શક્ય નથી.

સશક્તિકરણના માર્ગમાં અવરોધો:

• સામાજિક કુરિવાજો: દહેજ પ્રથા, સ્ત્રી ભ્રૂણ હત્યા અને બાળલગ્ન જેવા રિવાજો સ્ત્રીઓને પછાત રાખે છે.
• શિક્ષણનો અભાવ: હજુ પણ ઘણા ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં દીકરીઓને ઉચ્ચ શિક્ષણથી વંચિત રાખવામાં આવે છે.
• અસમાનતા: પુરુષ પ્રધાન સમાજમાં સ્ત્રીઓને ગૌણ ગણવામાં આવે છે અને તેમને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયામાં સામેલ કરવામાં આવતી નથી.

૩. ભારતમાં માનવ વિકાસ સામેના મુખ્ય પડકારો કયા છે? તેના નિવારણ માટેના ઉપાયો જણાવો.

ઉત્તર: ભારતનો માનવ વિકાસ આંક (૧૩૦ મો ક્રમ) સુધારવા માટે નીચેના ત્રણ મુખ્ય પડકારો પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે:

• ૧. સ્વાસ્થ્ય (Health): લોકોનું સરેરાશ આયુષ્ય અને સ્વાસ્થ્ય સુધારવા માટે રસીકરણ, કુપોષણની નાબૂદી અને સ્વચ્છતા પર ભાર મૂકવો જોઈએ. સગર્ભા માતાઓ માટે 'મમતા કાર્ડ' જેવી સુવિધાઓ વધારવી જોઈએ.
• ૨. લૈંગિક સમાનતા (Gender Equality): સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચેના ભેદભાવ દૂર કરવા જોઈએ. દીકરીઓને મફત શિક્ષણ અને રોજગારીની સમાન તકો આપવી જોઈએ.
• ૩. સામાજિક સુરક્ષા: મહિલાઓ અને પછાત વર્ગોની સુરક્ષા માટે કડક કાયદાઓ અને 'અભયમ ૧૮૧' જેવી હેલ્પલાઇનનો વ્યાપ વધારવો જોઈએ.
• ૪. શૈક્ષણિક સુધારા: ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં કન્યા કેળવણી માટે આર્થિક સહાય (સાયકલ, શિષ્યવૃત્તિ) પૂરી પાડવી જોઈએ.

Social science chapter 20👇https://pramukhdps.blogspot.com/2026/01/10-20-imp-std-10-th-chapter-20-social.html

ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન: મિશન 2025 🎯

​શું તમારે સામાજિક વિજ્ઞાનમાં 80/80 મેળવવા છે?

મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸https://topmate.io/dangar_purna/1859041

​✅ ખાસિયતો:

• ​📌 નવી બ્લુપ્રિન્ટ મુજબ IMP પ્રશ્નો
• ​🗺️ નકશા પૂર્તિની સરળ સમજૂતી
• ​📝 મુદ્દાસર અને સરળ ભાષામાં જવાબો
• ​⚡ વિભાગ-A માટે ટૂંકા પ્રશ્નોનો સંગ્રહ

​તમારી તૈયારીને બનાવો સ્માર્ટ અને મેળવો બોર્ડમાં સફળતા!