ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન પ્રકરણ 6: સાંસ્કૃતિક વારસાના સ્થળો | સંપૂર્ણ IMP નોટ્સ(Std 10 th Chapter 6 Social science Gujrati ma)

પ્રકરણ 6: ભારતના સાંસ્કૃતિક વારસાના સ્થળો

ઐતિહાસિક સ્થાપત્યો અને પ્રવાસન સ્થળો - સંપૂર્ણ શોર્ટ નોટ્સ

⛰️ ૧. પ્રખ્યાત ગુફાઓ

• અજંતાની ગુફાઓ (ઔરંગાબાદ): કુલ ૨૯ ગુફાઓ છે. તે ચિત્રકલા અને શિલ્પકલાનો અદભૂત સુમેળ છે. અહીં 'પદ્મપાણિ' નું ચિત્ર વિશ્વવિખ્યાત છે.
• ઈલોરાની ગુફાઓ: કુલ ૩૪ ગુફાઓ છે. (૧-૧૨ બૌદ્ધ, ૧૩-૨૯ હિન્દુ, ૩૦-૩૪ જૈન). ગુફા નં. ૧૬ માં આવેલું કૈલાસ મંદિર એક જ પથ્થરમાંથી કોતરીને બનાવેલું છે.
• એલિફન્ટાની ગુફાઓ: મુંબઈ પાસે અરબ સાગરમાં આવેલી છે. પોર્ટુગીઝોએ હાથીના શિલ્પને લીધે આ નામ આપ્યું. અહીંની 'ત્રિમૂર્તિ' (બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ) ની ગણના દુનિયાના શ્રેષ્ઠ શિલ્પોમાં થાય છે.

💡 રોજિંદું ઉદાહરણ: આજે આપણે નાનું ઘર બનાવવા માટે પણ ઈંટો અને સિમેન્ટ જોઈએ, જ્યારે હજારો વર્ષ પહેલાં આખા પહાડો કોતરીને મહેલ જેવા મંદિરો બનાવ્યા હતા!

🏰 ૨. દિલ્હી અને આગ્રા

• કુતુબમિનાર: ભારતમાં પથ્થરોમાંથી બનેલો સૌથી ઊંચો મિનાર (૭૨.૫ મીટર). તેની પર કુરાનની આયાતો કંડારાયેલી છે.
• હુમાયુનો મકબરો: મુઘલકાલીન સ્થાપત્યનો શ્રેષ્ઠ નમૂનો. તે ઈરાની શૈલીમાં લાલ પથ્થરોથી બનેલો છે.
• તાજમહેલ (આગ્રા): શાહજહાંએ મુમતાઝની યાદમાં બનાવ્યો. તે વિશ્વની સાત અજાયબી માં સ્થાન ધરાવે છે. આખું બાંધકામ સફેદ આરસપહાણથી થયેલું છે.
• લાલ કિલ્લો (દિલ્હી): શાહજહાંએ બનાવ્યો. અહીં 'દીવાન-એ-આમ' અને 'દીવાન-એ-ખાસ' આવેલા છે. દર ૧૫ ઓગસ્ટે અહીંથી ધ્વજવંદન થાય છે.

🛕 ૩. ભવ્ય મંદિરો

• કોણાર્કનું સૂર્યમંદિર (ઓડિશા): તે રથ આકારનું છે અને તેને 'કાળા પેગોડા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
• બૃહદેશ્વર મંદિર (તાંજોર): રાજા રાજરાજ પ્રથમે બનાવ્યું. તેનું શિખર જમીનથી ૨૦૦ ફૂટ ઊંચું છે અને તેનો પડછાયો જમીન પર પડતો નથી!
• ખજુરાહોના મંદિરો (મધ્યપ્રદેશ): ચંદેલ રાજાઓએ બનાવ્યા. આ મંદિરોમાં શિખરબદ્ધ અને કામશાસ્ત્રની સુંદર કોતરણી છે.

💡 રોજિંદું ઉદાહરણ: આપણે ફોટા પડાવવા બેસ્ટ લોકેશન શોધીએ છીએ, આ મંદિરો હજારો વર્ષોથી દુનિયાભરના પ્રવાસીઓ માટે બેસ્ટ 'ફોટો સ્પોટ' બનેલા છે.

🏠 ૪. ગુજરાતના વિશિષ્ટ સ્થળો

• પાટણ: અહીં રાણકી વાવ (રાણી ઉદયમતી) અને સહસ્ત્રલિંગ તળાવ આવેલા છે. UNESCO એ વાવને વર્લ્ડ હેરિટેજમાં સ્થાન આપ્યું છે.
• ચાંપાનેર: પાવાગઢની તળેટીમાં આવેલું ઐતિહાસિક શહેર. અહીં જામી મસ્જિદ અને કિલ્લો જોવાલાયક છે.
• અમદાવાદ: સીદી સૈયદની જાળી, જામા મસ્જિદ, હઠીસિંગના દેરા અને ઝૂલતા મિનારા.
• જૂનાગઢ: ઉપરકોટનો કિલ્લો, અશોકનો શિલાલેખ અને ખાપરા-કોડિયાની ગુફાઓ.

🗿 ૫. અન્ય મહત્વના સ્થળો

• હમ્પી: વિજયનગર સામ્રાજ્યની રાજધાની. અહીંનું વિઠ્ઠલ મંદિર અને વિરૂપાક્ષ મંદિર તેની ભવ્યતા માટે જાણીતા છે.
• મહાબલીપુરમ: અહીં સાત રથ મંદિરો આવેલા છે. દરેક મંદિર એક જ પથ્થરમાંથી કોતરીને બનાવેલું છે.
• ગોવાના દેવળો: પોર્ટુગીઝોએ બનાવેલા સુંદર ચર્ચ. અહીં 'બેસાલિકા ઓફ બોમ જીસસ' માં સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ઝેવિયરનો પાર્થિવ દેહ સચવાયેલો છે.

🚀 પ્રકરણ 6: માસ્ટર રિવિઝન ટેબલ અને મેમરી ટ્રીક્સ

📊 સાંસ્કૃતિક સ્થળો: કોણે, ક્યાં અને શું?

વારસાનું સ્થળ	રાજ્ય	યાદ રાખવાની 'Key' (મુખ્ય મુદ્દો)
અજંતા / ઈલોરા	મહારાષ્ટ્ર	કૈલાસ મંદિર (ઈલોરા - ૧૬ નં. ગુફા)
કોણાર્ક સૂર્યમંદિર	ઓડિશા	કાળા પેગોડા (રથ આકાર)
ખજુરાહોના મંદિરો	મધ્યપ્રદેશ	ચંદેલ રાજાઓ (કામશાસ્ત્ર કોતરણી)
બૃહદેશ્વર મંદિર	તમિલનાડુ	પડછાયો જમીન પર પડતો નથી
કુતુબમિનાર	દિલ્હી	૭૨.૫ મીટર ઊંચો પથ્થરનો સ્તંભ
હમ્પી (વિજયનગર)	કર્ણાટક	પથ્થરનો રથ (વિઠ્ઠલ મંદિર)
ચાંપાનેર	ગુજરાત	UNESCO હેરિટેજ (૨૦૦૪)

🗺️ નકશા પૂર્તિ માટે ટ્રીક:

💠 સૂર્ય ક્યાંથી ઉગે? પૂર્વમાંથી. ઓડિશા પૂર્વમાં છે, એટલે 'કોણાર્ક સૂર્યમંદિર' ત્યાં આવે.

💠 આગ્રા/દિલ્હી: ઉત્તર પ્રદેશ અને દિલ્હીમાં તાજમહેલ, લાલ કિલ્લો અને હુમાયુનો મકબરો.

💠 દક્ષિણના મંદિરો: તમિલનાડુ અને કર્ણાટક (બૃહદેશ્વર, મહાબલીપુરમ, હમ્પી).

🎯 આટલું ખાસ યાદ રાખજો (MCQ માટે):

• ⭐ એલિફન્ટા: 'હાથી' ના કારણે નામ પડ્યું. (કુલ ૭ ગુફાઓ).
• ⭐ રાણકી વાવ: સાત (૭) માળની વાવ.
• ⭐ કુતુબમિનાર: કુતબુદ્દીન ઐબકે શરૂ કરાવ્યો, ઇલ્તુતમિશે પૂરો કર્યો.
• ⭐ ગોવાના દેવળો: સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ઝેવિયરનો પાર્થિવ દેહ અહીં છે.

🏰 પ્રકરણ 6: સાંસ્કૃતિક વારસાના સ્થળો - બોર્ડ IMP હેતુલક્ષી પ્રશ્નો

વિભાગ A: ૧૦ બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો (MCQ)

1. ઈલોરાની કઈ ગુફામાં વિખ્યાત 'કૈલાસ મંદિર' આવેલું છે?
   (A) ગુફા નં. ૧૦ (B) ગુફા નં. ૧૬ (C) ગુફા નં. ૧૨ (D) ગુફા નં. ૨૧
2. કયા મંદિરને 'કાળા પેગોડા' (Black Pagoda) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે?
   (A) કોણાર્કનું સૂર્યમંદિર (B) મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર (C) બૃહદેશ્વર મંદિર (D) ખજુરાહોનું મંદિર
3. તાજમહેલ કઈ નદીના કિનારે આવેલો છે?
   (A) ગંગા (B) યમુના (C) નર્મદા (D) સાબરમતી
4. કયા સ્થળને 'યુનેસ્કો' (UNESCO) એ ૨૦૦૪માં વૈશ્વિક વારસાના સ્થળ તરીકે જાહેર કર્યું?
   (A) લોથલ (B) ધોળાવીરા (C) ચાંપાનેર (D) પાટણ
5. પોર્ટુગીઝોએ કઈ ગુફાનું નામ 'એલિફન્ટા' રાખ્યું હતું?
   (A) ઘારાપુરી (B) અજંતા (C) ઈલોરા (D) અંધેરી
6. બૃહદેશ્વર મંદિરનું નિર્માણ કયા રાજાએ કરાવ્યું હતું?
   (A) ચંદ્રગુપ્ત (B) રાજરાજ પ્રથમ (C) અશોક (D) પૃથ્વીરાજ
7. ખજુરાહોના મંદિરો કયા રાજવીઓએ બંધાવ્યા હતા?
   (A) સોલંકી (B) ચંદેલ (C) પલ્લવ (D) ચોલ
8. રાણકી વાવ ગુજરાતના કયા શહેરમાં આવેલી છે?
   (A) પાટણ (B) જૂનાગઢ (C) અમદાવાદ (D) ચાંપાનેર
9. હમ્પી કયા સામ્રાજ્યની રાજધાનીનું સ્થળ હતું?
   (A) મુઘલ (B) વિજયનગર (C) મૌર્ય (D) મરાઠા
10. કુતુબમિનારની ઊંચાઈ આશરે કેટલી છે?
    (A) ૫૦ મીટર (B) ૭૨.૫ મીટર (C) ૧૦૦ મીટર (D) ૮૦ મીટર

વિભાગ B: ૧૦ ખાલીજગ્યા પૂરો

• ૧. અજંતાની ગુફાઓ મહારાષ્ટ્રના ઔરંગાબાદ જિલ્લામાં આવેલી છે.
• ૨. તાજમહેલનું નિર્માણ મુઘલ બાદશાહ શાહજહાં એ કરાવ્યું હતું.
• ૩. હુમાયુનો મકબરો ઈરાની શૈલીમાં નિર્માણ પામ્યો છે.
• ૪. કોણાર્કનું સૂર્યમંદિર ઓડિશા રાજ્યના પુરી જિલ્લામાં આવેલું છે.
• ૫. ફતેહપુર સીકરીનું નિર્માણ અકબર બાદશાહે કરાવ્યું હતું.
• ૬. એલિફન્ટાની ગુફાઓમાં ત્રિમૂર્તિ ની ગણના દુનિયાની શ્રેષ્ઠ મૂર્તિઓમાં થાય છે.
• ૭. પાટણની રાણકી વાવ સાત માળની છે.
• ૮. ગોવાના ચર્ચમાં સેન્ટ ફ્રાન્સિસ ઝેવિયર નો પાર્થિવ દેહ સાચવવામાં આવ્યો છે.
• ૯. લાલ કિલ્લામાં આવેલી દીવાન-એ-ખાસ ઈમારત સોના-ચાંદીથી જડેલી હતી.
• ૧૦. ખજુરાહો મધ્યપ્રદેશના છતરપુર જિલ્લામાં આવેલું છે.

વિભાગ C: ૧૦ ખરા-ખોટા જણાવો

• ૧. અજંતાની ગુફાઓ બૌદ્ધ કલાનું ઉત્તમ કેન્દ્ર છે. - ખરું
• ૨. ઈલોરાની ગુફાઓમાં કુલ ૨૯ ગુફાઓ આવેલી છે. - ખોટું (૩૪ ગુફાઓ છે)
• ૩. એલિફન્ટાની ગુફાઓ અરબ સાગરમાં આવેલી છે. - ખરું
• ૪. બૃહદેશ્વર મંદિરનું શિખર જમીનથી ૨૦૦ ફૂટ ઊંચું છે. - ખરું
• ૫. ફતેહપુર સીકરીમાં બુલંદ દરવાજો આવેલો નથી. - ખોટું (તે ત્યાંનો મુખ્ય દરવાજો છે)
• ૬. યુનેસ્કોએ ૨૦૧૪માં રાણકી વાવને વૈશ્વિક વારસામાં સ્થાન આપ્યું. - ખરું
• ૭. હમ્પી કર્ણાટક રાજ્યમાં આવેલું છે. - ખરું
• ૮. કુતુબમિનાર લોખંડનો બનેલો સ્તંભ છે. - ખોટું (તે પથ્થરનો બનેલો મિનાર છે)
• ૯. પંચમહાલ જિલ્લામાં ચાંપાનેર આવેલું છે. - ખરું
• ૧૦. તાજમહેલ વિશ્વની આઠમી અજાયબી છે. - ખોટું (તે સાતમી અજાયબી છે)

📝 પ્રકરણ 6: ૨ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નોત્તર

૧. એલિફન્ટાની ગુફાઓ વિશે ટૂંકમાં માહિતી આપો.

ઉત્તર:

• એલિફન્ટાની ગુફાઓ મહારાષ્ટ્ર રાજ્યમાં મુંબઈથી ૧૨ કિમી દૂર અરબ સાગરમાં આવેલી છે.
• પોર્ટુગીઝોએ અહીં પથ્થરમાંથી કોતરેલી હાથીની મૂર્તિ જોઈને આ સ્થળનું નામ 'એલિફન્ટા' રાખ્યું હતું.
• અહીં કુલ ૭ ગુફાઓ આવેલી છે, જેમાં ગુફા નં. ૧ માં આવેલી 'ત્રિમૂર્તિ' (બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ) ની ગણના દુનિયાના શ્રેષ્ઠ શિલ્પોમાં થાય છે.
• સ્થાનિક માછીમારો આ સ્થળને 'ઘારાપુરી' તરીકે ઓળખે છે.

૨. કુતુબમિનાર વિશે ટૂંકનોંધ લખો.

ઉત્તર:

• કુતુબમિનાર દિલ્હીમાં આવેલો છે અને તે પથ્થરોમાંથી બનેલો ભારતનો સૌથી ઊંચો મિનાર છે.
• તેનું બાંધકામ ૧૨મી સદીમાં **કુતબુદ્દીન ઐબકે** શરૂ કરાવ્યું હતું અને તેના અવસાન બાદ **ઇલ્તુતમિશે** તે પૂર્ણ કરાવ્યું હતું.
• તેની ઊંચાઈ ૭૨.૫ મીટર છે અને તેના ભૂતળનો ઘેરાવો ૧૩.૭૫ મીટર છે.
• તે લાલ પથ્થર અને આરસથી બનેલો છે અને તેના પર કુરાનની આયાતો કંડારવામાં આવી છે.

૩. હુમાયુનો મકબરો મુઘલ સ્થાપત્યનો શ્રેષ્ઠ નમૂનો છે. સમજાવો.

ઉત્તર:

• હુમાયુનો મકબરો દિલ્હીમાં આવેલો છે, જેનું નિર્માણ હુમાયુના અવસાન બાદ તેની પત્ની **હમીદા બેગમે** કરાવ્યું હતું.
• આ મકબરો **ઈરાની શૈલી** માં નિર્માણ પામેલો છે.
• તેમાં લાલ પથ્થરોની સાથે સફેદ પથ્થરોનો ખૂબ જ કુશળતાપૂર્વક ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.
• તાજમહેલના બાંધકામ માટે આ મકબરો પ્રેરણારૂપ બન્યો હતો તેમ માનવામાં આવે છે.

૪. ખજુરાહોના મંદિરોનો ટૂંકમાં પરિચય આપો.

ઉત્તર:

• ખજુરાહો મધ્યપ્રદેશના છતરપુર જિલ્લામાં આવેલા છે.
• આ મંદિરોનું નિર્માણ **ચંદેલ રાજવીઓએ** (ઈ.સ. ૯૫૦ થી ૧૦૫૦) કરાવ્યું હતું.
• શરૂઆતમાં અહીં ૮૦ જેટલા મંદિરો હતા, જેમાંથી આજે માત્ર ૨૫ મંદિરો જ હયાત છે.
• આ મંદિરોમાં **ચોસઠ જોગણીનું મંદિર** મુખ્ય છે. તેની શિલ્પકલા અને વાસ્તુશૈલી મુલાકાતીઓને મંત્રમુગ્ધ કરે છે.

૫. રાણકી વાવ (પાટણ) વિશે માહિતી આપો.

ઉત્તર:

• આ વાવ ગુજરાતના પાટણ શહેરમાં આવેલી છે.
• સોલંકી રાજા ભીમદેવ પ્રથમના પત્ની **રાણી ઉદયમતીએ** પ્રજા માટે પાણીની સુવિધા માટે આ વાવ બંધાવી હતી.
• તે **૭ (સાત) માળની** ભવ્ય વાવ છે અને તેમાં શિલ્પકલાના અદભૂત નમૂનાઓ જોવા મળે છે.
• યુનેસ્કો (UNESCO) એ ૨૦૧૪માં આ વાવને 'વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ' માં સ્થાન આપ્યું છે.

૬. કોણાર્કના સૂર્યમંદિરને 'કાળા પેગોડા' શા માટે કહેવામાં આવે છે?

ઉત્તર:

• આ મંદિર ઓડિશા રાજ્યના પુરી જિલ્લામાં અરબ સાગરના કિનારે આવેલું છે.
• આખું મંદિર **કાળા પથ્થરોમાંથી** બનેલું હોવાથી તેને 'કાળા પેગોડા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
• તેનું નિર્માણ ૧૩મી સદીમાં ગંગ વંશના રાજા નરસિંહવર્મન પ્રથમના સમયમાં થયું હતું.
• આ મંદિરનો આકાર એક વિશાળ રથ જેવો છે, જેમાં ૧૨ મોટા પૈડાં અને ૭ ઘોડા જોડાયેલા છે.

🏛️ પ્રકરણ 6: ૩ ગુણના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નો (સંપૂર્ણ વિગતવાર)

૧. અજંતાની ગુફાઓ વિશે સવિસ્તાર માહિતી આપો.

ઉત્તર: અજંતાની ગુફાઓ મહારાષ્ટ્રના ઔરંગાબાદ જિલ્લાના અજંતા ગામ પાસે આવેલી છે.

• રચના: આ ગુફાઓ સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળાને કોતરીને ઘોડાની નાળ આકારે તૈયાર કરવામાં આવી છે. અહીં કુલ ૨૯ ગુફાઓ આવેલી છે.
• વિભાજન: વાસ્તુશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ તેને બે ભાગમાં વહેંચી શકાય: (૧) ચૈત્ય અને (૨) વિહાર. ગુફા નં. ૯, ૧૦, ૧૯, ૨૬ અને ૨૯ ચૈત્ય છે, જ્યારે બાકીની વિહાર છે.
• ચિત્રકલા: અજંતાની ગુફાઓ તેના ભીંતચિત્રો માટે વિશ્વવિખ્યાત છે. ગુફા નં. ૧ અને ૨ ના ચિત્રો અજોડ છે, જેમાં 'પદ્મપાણિ' નું બૌદ્ધ ચિત્ર મુખ્ય છે.
• વિષયવસ્તુ: આ ચિત્રોનો મુખ્ય વિષય બૌદ્ધ ધર્મ છે. તે પ્રાચીન ભારતીય કલાના ઉત્કૃષ્ટ નમૂના ગણાય છે.

૨. ઈલોરાની ગુફાઓ અને તેના કૈલાસ મંદિરનો પરિચય આપો.

ઉત્તર: ઈલોરાની ગુફાઓ પણ મહારાષ્ટ્રના ઔરંગાબાદ પાસે આવેલી છે અને તે ત્રણ ધર્મનો સંગમ છે.

• ત્રણ સમૂહો: અહીં કુલ ૩૪ ગુફાઓ છે:
  - ૧ થી ૧૨ નંબરની ગુફાઓ બૌદ્ધ ધર્મની છે.
  - ૧૩ થી ૨૯ નંબરની ગુફાઓ હિન્દુ ધર્મની છે.
  - ૩૦ થી ૩૪ નંબરની ગુફાઓ જૈન ધર્મની છે.
• કૈલાસ મંદિર: આ આખા પ્રકરણનું સૌથી મોટું આકર્ષણ ગુફા નં. ૧૬ માં આવેલું કૈલાસ મંદિર છે. આ મંદિરની વિશેષતા એ છે કે તેને એક જ વિશાળ પથ્થરમાંથી કોતરીને બનાવવામાં આવ્યું છે.
• પરિમાણ: આ મંદિર ૫૦ મીટર લાંબુ, ૩૩ મીટર પહોળું અને ૩૦ મીટર ઊંચું છે. તેના દરવાજા, ઝરૂખા અને સ્તંભોની કોતરણી અદભૂત છે.
• તે રાષ્ટ્રકૂટ રાજાઓના સમયમાં તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું.

૩. વિશ્વની અજાયબી 'તાજમહેલ' વિશે નોંધ લખો.

ઉત્તર: ઉત્તર પ્રદેશના આગ્રામાં યમુના નદીના કિનારે તાજમહેલ આવેલો છે.

• નિર્માણ: મુઘલ બાદશાહ શાહજહાંએ પોતાની બેગમ મુમતાઝ મહલની યાદમાં આ મકબરો બનાવ્યો હતો. તેનું બાંધકામ ઈ.સ. ૧૬૩૧ માં શરૂ થયું અને ૨૨ વર્ષ પછી ૧૬૫૩ માં પૂર્ણ થયું.
• સ્થાપત્ય: તાજમહેલ સફેદ આરસપહાણથી બનેલો છે. તેની મધ્યમાં મુમતાઝની કબર છે. તેનો આકાર ચોરસ ચબૂતરા પર ઊભો છે અને તેની ચારે બાજુ સુંદર મિનારા આવેલા છે.
• કોતરણી: તાજમહેલની દીવાલો પર અત્યંત બારીક નકશીકામ અને પચ્ચીકારી (Pietra Dura) કામ કરવામાં આવ્યું છે. તેની એક દીવાલ પર લખેલું છે: "સ્વર્ગના બગીચામાં પવિત્ર હૃદયવાળાઓનું સ્વાગત છે."
• તે વિશ્વની સાત અજાયબીઓ માં સ્થાન ધરાવે છે અને ભારતનું ગૌરવ છે.

૪. અકબર નિર્મિત ફતેહપુર સીકરી શહેર વિશે માહિતી આપો.

ઉત્તર: ઉત્તર પ્રદેશના આગ્રાથી ૨૬ માઈલ દૂર અકબરે આ નવું શહેર વસાવ્યું હતું.

• સ્થાપના: અકબરે સૂફી સંત સલીમ ચિશ્તી ની યાદમાં આ શહેર વસાવ્યું હતું અને તેને પોતાની રાજધાની બનાવી હતી.
• બુલંદ દરવાજો: અહીં ભારતનો સૌથી ભવ્ય અને ઊંચો દરવાજો 'બુલંદ દરવાજો' આવેલો છે. તે ૪૧ મીટર પહોળો અને ૫૦ મીટર ઊંચો છે.
• અન્ય ઇમારતો: અહીં જોધાબાઈનો મહેલ, બીરબલનો મહેલ, પંચમહલ, જામી મસ્જિદ અને સલીમ ચિશ્તીનો મકબરો જેવી સુંદર ઇમારતો આવેલી છે.
• સીકરીનું બાંધકામ ઈ.સ. ૧૫૬૯ માં શરૂ થયું હતું અને થોડા જ વર્ષોમાં તે કલાત્મક સ્થાપત્યોથી ભરાઈ ગયું હતું.

૫. હમ્પી નગરની સ્થાપત્ય કલા વિશે સવિસ્તાર સમજાવો.

ઉત્તર: હમ્પી કર્ણાટક રાજ્યના બેલ્લારી જિલ્લાના હોસ્પેટ તાલુકામાં તુંગભદ્રા નદીના કિનારે આવેલું છે.

• ઐતિહાસિક મહત્વ: હમ્પી વિજયનગર સામ્રાજ્યની રાજધાની હતું. કૃષ્ણદેવરાયના સમયમાં અહીં સ્થાપત્ય કલાનો સુવર્ણકાળ હતો.
• વિઠ્ઠલ મંદિર: અહીંનું વિઠ્ઠલ મંદિર અને તેના પથ્થરમાંથી બનેલો રથ (Stone Chariot) વિશ્વપ્રસિદ્ધ છે.
• વિરૂપાક્ષ મંદિર: આ મંદિરમાં શિવની પૂજા થાય છે. તેના ભવ્ય ગોપુરમ્ (દરવાજા) અને સ્તંભો પરની કોતરણી અદભૂત છે.
• હમ્પીના સ્થાપત્યોમાં વિશાળ પથ્થરોને કોતરીને તૈયાર કરેલા મનુષ્યો, પશુઓ અને દેવોના શિલ્પો જોવા મળે છે.

🏛️ પ્રકરણ 6: ૪ ગુણના મોસ્ટ IMP લાંબા પ્રશ્નો

૧. ગુજરાતના સાંસ્કૃતિક વારસાના સ્થળો વિશે સવિસ્તાર માહિતી આપો.

ઉત્તર: ગુજરાત તેના ભવ્ય સાંસ્કૃતિક વારસા અને ઐતિહાસિક સ્થાપત્યો માટે વિશ્વભરમાં જાણીતું છે. મુખ્ય સ્થળો નીચે મુજબ છે:

• ૧. રાણકી વાવ (પાટણ): સોલંકી યુગના રાણી ઉદયમતીએ પ્રજા માટે પાણીની વ્યવસ્થા કરવા આ સાત માળની વાવ બંધાવી હતી. તેની અદભૂત શિલ્પકલાને કારણે UNESCO એ ૨૦૧૪માં તેને 'વર્લ્ડ હેરિટેજ' જાહેર કરી છે.
• ૨. ચાંપાનેર (પાંચમહાલ): પાવાગઢની તળેટીમાં આવેલું આ શહેર તેના કિલ્લા, જામી મસ્જિદ અને ઐતિહાસિક સ્થાપત્યો માટે પ્રસિદ્ધ છે. ૨૦૦૪માં તેને પણ વિશ્વ વારસામાં સ્થાન મળ્યું છે.
• ૩. અમદાવાદ: ૨૦૧૭માં ભારતનું પ્રથમ 'વર્લ્ડ હેરિટેજ સિટી' બન્યું. અહીં સીદી સૈયદની જાળી, ઝૂલતા મિનારા, જામા મસ્જિદ, સાબરમતી આશ્રમ અને હઠીસિંગના દેરા જેવા અનેક સ્થળો છે.
• ૪. જૂનાગઢ: અહીં ઉપરકોટનો કિલ્લો, સમ્રાટ અશોકનો શિલાલેખ, નરસિંહ મહેતાનો ચોરો અને ખાપરા-કોડિયાની બૌદ્ધ ગુફાઓ જોવાલાયક છે.
• ૫. અન્ય સ્થળો: મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર, વડનગરનું કીર્તિ તોરણ, સિદ્ધપુરનો રુદ્રમહાલય અને લોથલ-ધોળાવીરા જેવા હડપ્પીય સંસ્કૃતિના નગરો ગુજરાતના વારસાને સમૃદ્ધ બનાવે છે.

૨. દક્ષિણ ભારતના પ્રાચીન મંદિરોનો પરિચય આપો.

ઉત્તર: દક્ષિણ ભારતના મંદિરો તેની વિશિષ્ટ 'દ્રવિડ શૈલી' અને વિશાળ 'ગોપુરમ્' (ભવ્ય દરવાજા) માટે જાણીતા છે:

• બૃહદેશ્વર મંદિર (તાંજોર): ચોલ વંશના રાજા રાજરાજ પ્રથમે આ મંદિર બંધાવ્યું હતું. તે ૨૦૦ ફૂટ ઊંચું શિખર ધરાવે છે. આ મંદિરની ખાસિયત એ છે કે બપોરે તેનો પડછાયો જમીન પર પડતો નથી.
• મહાબલીપુરમ (તમિલનાડુ): અહીં પલ્લવ રાજાઓએ સાત રથ મંદિરો બનાવ્યા હતા (જેમાંથી ૫ હયાત છે). આ મંદિરો એક જ પથ્થરમાંથી કોતરીને બનાવવામાં આવ્યા છે, જેને 'એકશીલ' સ્થાપત્ય કહેવાય છે.
• મીનાક્ષી મંદિર (મદુરાઈ): ભારતનું સૌથી વિશાળ અને ભવ્ય ગોપુરમ્ ધરાવતું મંદિર છે. તેની કોતરણી જોઈને દુનિયાભરના પ્રવાસીઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ જાય છે.
• વિરૂપાક્ષ મંદિર (હમ્પી): વિજયનગરના રાજવીઓએ આ ભવ્ય શિવ મંદિર બનાવ્યું હતું, જે તેના કલાત્મક સ્તંભો માટે પ્રસિદ્ધ છે.

૩. દિલ્હીનો 'લાલ કિલ્લો' અને 'ફતેહપુર સીકરી' વિશે વિગતવાર નોંધ લખો.

ઉત્તર: મુઘલકાલીન સ્થાપત્યના આ બે શ્રેષ્ઠ નમૂનાઓ છે:

• લાલ કિલ્લો (દિલ્હી): ઈ.સ. ૧૬૩૮માં શાહજહાંએ લાલ પથ્થરોથી આ કિલ્લો બનાવ્યો હતો. તેની અંદર 'દીવાન-એ-આમ' અને 'દીવાન-એ-ખાસ' જેવી ઇમારતો આવેલી છે. દીવાન-એ-ખાસ અન્ય ઇમારતોની તુલનામાં વધુ સજાવટ ધરાવે છે, જેમાં સોના-ચાંદી અને કિંમતી પથ્થરોનો ઉપયોગ થયો હતો. અહીં શાહજહાંએ કલાત્મક 'મયુરાસન' બનાવડાવ્યું હતું (જે નાદિરશાહ પોતાની સાથે લઈ ગયો હતો).
• ફતેહપુર સીકરી: અકબરે સૂફી સંત સલીમ ચિશ્તીની યાદમાં આ નવું શહેર આગ્રા પાસે વસાવ્યું હતું. અહીંનો ૫૦ મીટર ઊંચો 'બુલંદ દરવાજો' ભારતનો સૌથી ભવ્ય દરવાજો છે. આ ઉપરાંત અહીં જોધાબાઈનો મહેલ, પંચમહલ અને જામી મસ્જિદ જેવા સ્થાપત્યો મુઘલ કલાની ભવ્યતા દર્શાવે છે.

Social science chapter 7 👇 https://pramukhdps.blogspot.com/2026/01/10-7-imp-std-10-chapter-7-social.html

ધોરણ 10 સામાજિક વિજ્ઞાન: મિશન 2025 🎯

​શું તમારે સામાજિક વિજ્ઞાનમાં 80/80 મેળવવા છે?

મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸મેળવો સંપૂર્ણ PDF મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 21) માત્ર ₹60 માં! 💸https://topmate.io/dangar_purna/1859041

​✅ ખાસિયતો:

• ​📌 નવી બ્લુપ્રિન્ટ મુજબ IMP પ્રશ્નો
• ​🗺️ નકશા પૂર્તિની સરળ સમજૂતી
• ​📝 મુદ્દાસર અને સરળ ભાષામાં જવાબો
• ​⚡ વિભાગ-A માટે ટૂંકા પ્રશ્નોનો સંગ્રહ

​તમારી તૈયારીને બનાવો સ્માર્ટ અને મેળવો બોર્ડમાં સફળતા!

l