ધોરણ 10 વિજ્ઞાન પ્રકરણ 7: જીવો કેવી રીતે પ્રજનન કરે છે? IMP નોટ્સ અને આકૃતિઓ( Std 10 chapter 7 science)

પ્રકરણ 7: જીવો કેવી રીતે પ્રજનન કરે છે? (Unique Notes)

"મિત્રો, ક્યારેય વિચાર્યું છે કે પૃથ્વી પર લાખો વર્ષોથી જીવોનું અસ્તિત્વ કેમ ટકી રહ્યું છે? કારણ કે દરેક સજીવ પોતાના જેવો જ નવો સજીવ ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, જેને આપણે 'પ્રજનન' કહીએ છીએ."

૧. પ્રજનનનું મહત્વ અને DNA ની ભૂમિકા

• અસ્તિત્વ માટે: પ્રજનન એ જીવવા માટે જરૂરી નથી (શ્વસન કે પાચનની જેમ), પણ જાતિનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે અનિવાર્ય છે.
• DNA બ્લુપ્રિન્ટ: પ્રજનન એટલે મૂળભૂત રીતે DNA ની નકલ બનાવવાની પ્રક્રિયા. જેમ ઝેરોક્ષમાં થોડી ભૂલ રહી જાય, તેમ DNA ની નકલમાં પણ થોડો ફેરફાર થાય છે, જેને આપણે 'ભિન્નતા' કહીએ છીએ.
• રોજિંદું ઉદાહરણ: તમે તમારા પપ્પા કે મમ્મી જેવા દેખાઓ છો, પણ બિલકુલ તેમના જેવા જ (Copy) નથી હોતા. આ 'ભિન્નતા' જ ઉત્ક્રાંતિનો આધાર છે!

૨. અલિંગી પ્રજનનની રીતો (Short Tricks)

જ્યારે માત્ર એક જ પિતૃમાંથી નવો સજીવ પેદા થાય, ત્યારે તેને અલિંગી પ્રજનન કહેવાય:

રીત	શું થાય છે?	ઉદાહરણ
ભાજન	એક કોષના બે ભાગ થાય.	અમીબા
કલિકાસર્જન	શરીર પરથી એક નાની કલિકા ફૂટે.	હાઈડ્રા, યીસ્ટ
પુનર્જનન	શરીરના ટુકડામાંથી નવો સજીવ બને.	પ્લાનેરિયા
વાનસ્પતિક પ્રજનન	મૂળ, પ્રકાંડ કે પર્ણ દ્વારા વૃદ્ધિ.	બટાકા, પાનફૂટી

૩. સપુષ્પી વનસ્પતિમાં લિંગી પ્રજનન

ફૂલ એ વનસ્પતિનું પ્રજનન અંગ છે. અહીંથી ૪ ગુણનો પ્રશ્ન પૂછાય છે:

• પુકેસર (નર ભાગ): પરાગરજ ઉત્પન્ન કરે છે.
• સ્ત્રીકેસર (માદા ભાગ): પરાગાસન, પરાગવાહિની અને અંડાશય ધરાવે છે.
• પરાગનયન: જ્યારે પરાગરજ પરાગાસન પર પહોંચે (પવન, પાણી કે મધમાખી દ્વારા), ત્યારે તેને પરાગનયન કહેવાય.

💡 બોર્ડ ટિપ: પાનફૂટીના પર્ણની કિનારી પર આવેલી કલિકાઓ દ્વારા થતું પ્રજનન વારંવાર પૂછાય છે!

અલિંગી પ્રજનન: સુપર ફાસ્ટ યાદ રાખવાની ટ્રીક 🚀

💡 શોર્ટકટ ચાવી (Mnemonic):

"ભા-અવ-પુ-ક-વા-બી"

ભાજન, અવખંડન, પુનર્જનન, કલિકાસર્જન, વાનસ્પતિક પ્રજનન, બીજાણુ સર્જન.

પદ્ધતિ	યાદ રાખવાની શોર્ટકટ રીત	શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ
૧. ભાજન (Fission)	એક કોષના બે કટકા (ઝેરોક્ષ જેવું)	અમીબા, લેશ્મેનિયા
૨. અવખંડન (Fragmentation)	તંતુઓ તૂટીને નવા જીવ બને	સ્પાયરોગાયરા
૩. પુનર્જનન (Regeneration)	ગમે ત્યાંથી કાપો, નવો જીવ હાજર!	પ્લાનેરિયા, હાઈડ્રા
૪. કલિકાસર્જન (Budding)	શરીર પર નાની 'ગાંઠ' (કલિકા) ઉગે	હાઈડ્રા, યીસ્ટ
૫. વાનસ્પતિક પ્રજનન	બીજ વગર છોડ ઉગાડવો (કલમ, દાબકલમ)	બટાકા, શેરડી, ગુલાબ
૬. બીજાણુ સર્જન	હવામાં ઉડતા રજકણો (બીજાણુ)	રાઈઝોપસ (બ્રેડ મોલ્ડ)

કેમ ભૂલ પડે છે? મિત્રો, યાદ રાખજો કે હાઈડ્રા પુનર્જનન અને કલિકાસર્જન બંનેમાં આવે છે, પણ બોર્ડમાં પૂછાય ત્યારે 'કલિકાસર્જન' મુખ્ય ગણવું!

પ્રકરણ 7: બોર્ડ પરીક્ષા લક્ષી હેતુલક્ષી પ્રશ્નો (IMP)

૧. યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરો (MCQ)

1. પ્લાઝમોડિયમમાં કયા પ્રકારનું ભાજન જોવા મળે છે?
   (A) દ્વિભાજન (B) બહુભાજન (C) કલિકાસર્જન (D) અવખંડન
2. સ્પાયરોગાયરામાં પ્રજનન કઈ પદ્ધતિથી થાય છે?
   (A) ભાજન (B) પુનર્જનન (C) અવખંડન (D) બીજાણુસર્જન
3. નીચેનામાંથી કયું માનવમાં માદા પ્રજનનતંત્રનો ભાગ નથી?
   (A) અંડપિંડ (B) ગર્ભાશય (C) શુક્રવાહિની (D) અંડવાહિની
4. પરાગકોષમાં શું હોય છે?
   (A) વજ્રપત્ર (B) અંડક (C) સ્ત્રીકેસર (D) પરાગરજ
5. કયા સજીવમાં ખોટા પગ દ્વારા દ્વિભાજન થાય છે?
   (A) અમીબા (B) લેશ્મેનિયા (C) પ્લાનેરિયા (D) પ્લાઝમોડિયમ
6. યુવાવસ્થાની શરૂઆતમાં છોકરાઓમાં કયો અંતઃસ્ત્રાવ સ્ત્રવે છે?
   (A) ઇસ્ટ્રોજન (B) ઇન્સ્યુલિન (C) ટેસ્ટોસ્ટેરોન (D) થાયરોક્સિન
7. રાઈઝોપસમાં પ્રજનન કયા અંગ દ્વારા થાય છે?
   (A) મૂળ (B) પર્ણ (C) બીજાણુ (D) પ્રકાંડ
8. પાનફૂટીમાં પ્રજનન કયા ભાગ દ્વારા થાય છે?
   (A) મૂળ (B) પર્ણની કિનારી (C) પુષ્પ (D) પ્રકાંડ
9. કોષના કેન્દ્રમાં કયું જૈવિક અણુ વારસાગત માહિતી ધરાવે છે?
   (A) RNA (B) DNA (C) પ્રોટીન (D) ચરબી
10. ગર્ભનું સ્થાપન માદાના કયા અંગમાં થાય છે?
    (A) અંડપિંડ (B) યોનિમાર્ગ (C) ગર્ભાશય (D) અંડવાહિની

૨. ખાલી જગ્યા પૂરો

1. પુષ્પના નર પ્રજનન અંગને ________ કહે છે.
2. હાઈડ્રામાં ________ પદ્ધતિથી અલિંગી પ્રજનન થાય છે.
3. કોપર-ટી (Copper-T) એ ________ રોકવા માટેની સાધન છે.
4. માદામાં અંડકોષનું નિર્માણ ________ માં થાય છે.
5. ગર્ભને માતાના રુધિરમાંથી પોષણ ________ દ્વારા મળે છે.
6. DNA નું પૂરું નામ ________ છે.
7. પરાગરજનું પરાગાસન પર સ્થાનાંતર થવાની ક્રિયાને ________ કહે છે.
8. એડ્સ (AIDS) એ ________ દ્વારા ફેલાતો રોગ છે.
9. માદામાં જાતીય ગૌણ લક્ષણો માટે ________ અંતઃસ્ત્રાવ જવાબદાર છે.
10. લેશ્મેનિયામાં પ્રજનન ________ પદ્ધતિથી થાય છે.

૩. ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો

1. પ્લાનેરિયામાં પુનર્જનન જોવા મળે છે.
2. યીસ્ટમાં બીજાણુસર્જન દ્વારા પ્રજનન થાય છે.
3. ગર્ભાવસ્થા રોકવા માટે કોન્ડોમનો ઉપયોગ જાતીય રોગોથી પણ બચાવે છે.
4. સ્ત્રીકેસર એ પુષ્પનું નર પ્રજનન અંગ છે.
5. DNA ની પ્રતિકૃતિ બનાવવી એ પ્રજનનની મૂળભૂત ઘટના છે.
6. ગર્ભનું પોષણ જરાયુ (Placenta) દ્વારા થાય છે.
7. સિફિલિસ એ બેક્ટેરિયા દ્વારા ફેલાતો રોગ છે.
8. દ્વિભાજન ફક્ત બહુકોષી સજીવોમાં જ જોવા મળે છે.
9. સ્ત્રીમાં માસિક ચક્ર 28 થી 30 દિવસનું હોય છે.
10. યુવાવસ્થામાં થતા શારીરિક ફેરફારો માટે અંતઃસ્ત્રાવો જવાબદાર છે.

👉 જવાબો જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

MCQ: 1(B), 2(C), 3(C), 4(D), 5(A), 6(C), 7(C), 8(B), 9(B), 10(C)

ખાલી જગ્યા: 1. પુકેસર, 2. કલિકાસર્જન, 3. ગર્ભધારણ, 4. અંડપિંડ, 5. જરાયુ, 6. ડિઓક્સિરીબો ન્યુક્લિક એસિડ, 7. પરાગનયન, 8. વાયરસ (HIV), 9. ઇસ્ટ્રોજન, 10. દ્વિભાજન

ખરા-ખોટા: 1. ખરું, 2. ખોટું (કલિકાસર્જન), 3. ખરું, 4. ખોટું (માદા), 5. ખરું, 6. ખરું, 7. ખરું, 8. ખોટું, 9. ખરું, 10. ખરું

પ્રકરણ 7: અતિ મહત્વના ટૂંકજવાબી પ્રશ્નો

૧. અવખંડન અને પુનર્જનન સમજાવો.

અવખંડન (સ્પાયરોગાયરા):

• સ્પાયરોગાયરા જેવી સરળ બહુકોષી વનસ્પતિ પૂર્ણ વિકસિત થઈ નાના ટુકડાઓમાં વિભાજિત થાય છે.
• દરેક ટુકડો (ખંડ) નવા સજીવ તરીકે સ્વતંત્ર વૃદ્ધિ પામે છે.

પુનર્જનન (પ્લાનેરિયા):

• જો પ્લાનેરિયા જેવા સજીવને અનેક ટુકડાઓમાં કાપવામાં આવે, તો દરેક ટુકડો વિકાસ પામી નવો સજીવ બનાવે છે.
• આ ક્રિયા વિશિષ્ટ કોષો દ્વારા થાય છે જે કોષ વિભાજન કરી નવા કોષોનો સમૂહ બનાવે છે.

૨. જાતીય રોગો (STDs) અને બચવાના ઉપાયો.

• બેક્ટેરિયા દ્વારા ફેલાતા રોગો: સિફિલિસ અને ગોનોરિયા.
• વાયરસ દ્વારા ફેલાતા રોગો: મસા (Warts) અને એડ્સ (AIDS - HIV દ્વારા).
• બચવાના ઉપાયો: જાતીય સમાગમ દરમિયાન નિરોધ (Condom) નો ઉપયોગ કરવાથી આ રોગોનો ફેલાવો અટકાવી શકાય છે.
• મહત્વ: આ સાધનો શારીરિક સંપર્ક દ્વારા ફેલાતા જીવલેણ ચેપથી રક્ષણ આપે છે.

૩. જરાયુ એટલે શું? તેની ભૂમિકા સમજાવો.

• વ્યાખ્યા: ગર્ભને માતાના રુધિરમાંથી પોષણ આપતી વિશિષ્ટ પેશીમય રચનાને જરાયુ કહે છે.
• રચના: તે ગર્ભાશયની દીવાલમાં સ્થિત હોય છે અને ભ્રૂણ તરફ પ્રવર્ધો (Villi) ધરાવે છે.
• પોષણ: તે માતાના શરીરમાંથી ગ્લુકોઝ અને ઓક્સિજન ગર્ભમાં વહન કરે છે.
• ઉત્સર્જન: ગર્ભ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા નકામા પદાર્થોને માતાના રુધિરમાં ઠાલવીને તેનો નિકાલ કરે છે.

૪. સ્વ-પરાગનયન અને પર-પરાગનયનનો તફાવત.

સ્વ-પરાગનયન	પર-પરાગનયન
પરાગરજ તે જ પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થાનાંતરિત થાય છે.	પરાગરજ એક પુષ્પથી બીજા છોડના પુષ્પ પર સ્થાનાંતરિત થાય છે.
તેના માટે કોઈ બાહ્ય માધ્યમની ખાસ જરૂર હોતી નથી.	તેના માટે પવન, પાણી કે પ્રાણીઓ જેવા માધ્યમોની જરૂર પડે છે.

[

૫. અંડકોષનું ફલન ન થાય ત્યારે શું થાય છે?

• જો અંડકોષનું ફલન ન થાય તો તે લગભગ એક દિવસ સુધી જીવિત રહે છે.
• ગર્ભાશયની અંદરની દીવાલ (એન્ડોમેટ્રિયમ) જે ગર્ભ માટે તૈયાર થઈ હતી, તેની જરૂર રહેતી નથી.
• આથી, આ દીવાલ ધીમે ધીમે તૂટી જાય છે અને રુધિર તથા શ્લેષ્મ સ્વરૂપે યોનિમાર્ગમાંથી બહાર નીકળે છે.
• આ ચક્ર દર મહિને થાય છે જેને ઋતુસ્ત્રાવ કે માસિક ચક્ર કહે છે, જે 2 થી 8 દિવસ સુધી ચાલે છે.

અલિંગી પ્રજનન: ભાજન અને વાનસ્પતિક પ્રજનન

૧. ભાજન અને તેના પ્રકારો

એકકોષી સજીવોમાં કોષ વિભાજન દ્વારા નવા સજીવની ઉત્પત્તિ થાય છે, જેને ભાજન કહે છે.

(A) અમીબામાં દ્વિભાજન (Binary Fission):

• અમીબા કોઈપણ સમતલમાંથી બે ભાગમાં વિભાજિત થઈ શકે છે.
• સૌપ્રથમ કોષકેન્દ્ર લંબાય છે અને બે ભાગમાં વહેંચાય છે, ત્યારબાદ કોષરસનું વિભાજન થાય છે.
• પરિણામે એક પિતૃ કોષમાંથી બે બાળ કોષો બને છે.

(B) પ્લાઝમોડિયમમાં બહુભાજન (Multiple Fission):

• મેલેરિયાના પરોપજીવી પ્લાઝમોડિયમ જેવા સજીવો એકસાથે અનેક સંતતિઓમાં વિભાજિત થાય છે.
• કોષની અંદર અનેક નાના કોષો તૈયાર થાય છે અને અનુકૂળ સંજોગોમાં તે મુક્ત થાય છે.

૨. વાનસ્પતિક પ્રજનન

જ્યારે વનસ્પતિના મૂળ, પ્રકાંડ કે પર્ણ જેવા વાનસ્પતિક અંગોમાંથી નવો છોડ વિકસે, ત્યારે તેને વાનસ્પતિક પ્રજનન કહે છે.

પાનફૂટી (Bryophyllum) માં પ્રજનન:

• પાનફૂટીના પર્ણની કિનારી પર આવેલી ખાંચોમાં નાની કલિકાઓ ઉત્પન્ન થાય છે.
• જ્યારે આ પર્ણ ખરીને ભીની જમીન પર પડે છે, ત્યારે દરેક કલિકામાંથી નવો છોડ વિકાસ પામે છે.

વાનસ્પતિક પ્રજનનના ફાયદા:

1. જે વનસ્પતિઓ બીજ ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા ગુમાવી ચૂકી છે (દા.ત. કેળા, ગુલાબ, જાસૂદ) તેમનો ઉછેર આ પદ્ધતિથી થઈ શકે છે.
2. આ પદ્ધતિ દ્વારા ઉગાડેલા છોડમાં ફૂલ અને ફળ વહેલા આવે છે.
3. નવો છોડ આનુવંશિક રીતે પિતૃ છોડ જેવો જ હોય છે, જેથી ગુણવત્તા જળવાય છે.
4. શેરડી અને દ્રાક્ષ જેવી વનસ્પતિમાં ખેતી માટે આ પદ્ધતિ ખૂબ ઉપયોગી છે.

નોંધ: આકૃતિઓ પેન્સિલથી દોરવી અને ચોકસાઈપૂર્વક નામનિર્દેશન કરવું.

બોર્ડ પરીક્ષા લક્ષી: ૩ ગુણના મહત્વના પ્રશ્નો

૩. શુક્રપિંડ અને અંડપિંડ: અંતઃસ્ત્રાવો અને કાર્યો

મનુષ્યમાં પ્રજનન ગ્રંથિઓ અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ તરીકે પણ કાર્ય કરે છે, જે જાતીય લક્ષણો માટે જવાબદાર છે:

(A) શુક્રપિંડ (નર ગ્રંથિ):

• અંતઃસ્ત્રાવ: ટેસ્ટોસ્ટેરોન (Testosterone).
• કાર્ય ૧: નરમાં શુક્રકોષોના નિર્માણની પ્રક્રિયાનું નિયંત્રણ કરે છે.
• કાર્ય ૨: છોકરાઓમાં યુવાવસ્થામાં જોવા મળતા ગૌણ જાતીય લક્ષણો (દા.ત. દાઢી-મૂછ ઉગવી, અવાજ ઘેરો થવો) નો વિકાસ કરે છે.

(B) અંડપિંડ (માદા ગ્રંથિ):

• અંતઃસ્ત્રાવ: ઇસ્ટ્રોજન (Estrogen) અને પ્રોજેસ્ટેરોન.
• કાર્ય ૧: અંડકોષોના નિર્માણમાં અને માસિક ચક્રના નિયમનમાં મદદ કરે છે.
• કાર્ય ૨: છોકરીઓમાં યુવાવસ્થામાં થતા શારીરિક ફેરફારો અને સ્તન ગ્રંથિઓના વિકાસ માટે જવાબદાર છે.

૪. ભિન્નતાનું મહત્વ (Importance of Variation)

પ્રજનન દરમિયાન DNA ની પ્રતિકૃતિ બનતી વખતે આવતી ભિન્નતા જાતિના અસ્તિત્વ માટે નીચે મુજબ ઉપયોગી છે:

• ૧. પર્યાવરણ સામે રક્ષણ: જો પર્યાવરણમાં અચાનક મોટો ફેરફાર થાય (દા.ત. તાપમાન વધી જાય), તો ભિન્નતા ધરાવતા કેટલાક સજીવો જ બચી શકે છે.
• ૨. જાતિનું અસ્તિત્વ: જો બધા સજીવો એકસરખા (Copy) હોય અને કોઈ રોગચાળો આવે, તો આખી જાતિ નાશ પામી શકે. ભિન્નતા જાતિને સંપૂર્ણપણે નાશ પામતી બચાવે છે.
• ૩. અનુકૂલન: ભિન્નતા સજીવોને બદલાતા જતા નિવાસસ્થાનમાં અનુકૂળ થવામાં મદદરૂપ થાય છે.
• ૪. ઉત્ક્રાંતિનો આધાર: લાંબા ગાળે આ નાની-નાની ભિન્નતાઓ જ નવી જાતિના ઉદ્ભવ અને ઉત્ક્રાંતિ માટેનો પાયો બને છે.

યાદ રાખો: ભિન્નતા એ વ્યક્તિગત સજીવ માટે કદાચ ફાયદાકારક ન પણ હોય, પરંતુ 'જાતિ' (Species) ના અસ્તિત્વ માટે ખૂબ જ જરૂરી છે.

પ્રકરણ 7: ૪ ગુણના સવિસ્તાર પ્રશ્નોત્તર (Section D)

૧. મનુષ્યનું નર પ્રજનનતંત્ર

નર પ્રજનનતંત્ર બે ભાગમાં વહેંચાયેલું છે: પ્રજનન કોષો ઉત્પન્ન કરનાર અંગ અને તેને વહન કરનાર અંગો.

• ૧. શુક્રપિંડ (Testes): તે ઉદરગુહાની બહાર વૃષણકોથળીમાં આવેલા છે. અહીં શુક્રકોષોનું નિર્માણ થાય છે, જેના માટે શરીરના તાપમાન કરતા 2-3°C નીચું તાપમાન જરૂરી છે. તે 'ટેસ્ટોસ્ટેરોન' અંતઃસ્ત્રાવ પણ બનાવે છે.
• ૨. શુક્રવાહિની (Vas deferens): તે શુક્રકોષોને શુક્રપિંડથી ઉપરની તરફ લઈ જતી નલિકા છે જે મૂત્રાશયમાંથી આવતી નળી સાથે જોડાય છે.
• ૩. સહાયક ગ્રંથિઓ (Prostate & Seminal Vesicles): શુક્રાશય અને પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિ પોતાનો સ્ત્રાવ શુક્રવાહિનીમાં ઠાલવે છે. આ સ્ત્રાવ શુક્રકોષોને પ્રવાહી માધ્યમ અને પોષણ પૂરું પાડે છે, જેથી તેમનું સ્થળાંતર સરળ બને છે.
• ૪. શિશ્ન (Penis) અને મૂત્રમાર્ગ: મૂત્રમાર્ગ એ શુક્રકોષો અને મૂત્ર બંનેના ત્યાગ માટેનો સામાન્ય માર્ગ છે.

૨. મનુષ્યનું માદા પ્રજનનતંત્ર

માદા પ્રજનનતંત્ર ખૂબ જ જટિલ છે અને તે ગર્ભના વિકાસ માટે અનુકૂળતા પૂરી પાડે છે.

• ૧. અંડપિંડ (Ovaries): ઉદરગુહામાં એક જોડ અંડપિંડ આવેલા હોય છે. તે માદા પ્રજનન કોષ (અંડકોષ) ઉત્પન્ન કરે છે અને ઇસ્ટ્રોજન તથા પ્રોજેસ્ટેરોન અંતઃસ્ત્રાવનો સ્ત્રાવ કરે છે.
• ૨. અંડવાહિની (Fallopian Tube): અંડપિંડમાંથી મુક્ત થયેલ અંડકોષ પાતળી અંડવાહિનીમાં પ્રવેશે છે. અહીં જ શુક્રકોષ દ્વારા અંડકોષનું ફલન થાય છે.
• ૩. ગર્ભાશય (Uterus): બંને અંડવાહિનીઓ જોડાઈને એક સ્નાયુમય ઉંધી નાશપતિ આકારની કોથળી જેવી રચના બનાવે છે જેને ગર્ભાશય કહે છે. અહીં ગર્ભનું સ્થાપન અને વિકાસ થાય છે.
• ૪. ગ્રીવા અને યોનિમાર્ગ: ગર્ભાશય નીચેના સાંકડા ભાગ દ્વારા ગ્રીવામાં અને ત્યારબાદ યોનિમાર્ગમાં ખુલે છે.

૪. ગર્ભધારણ અટકાવવાની પદ્ધતિઓ (કુટુંબ નિયોજન)

વસ્તી નિયંત્રણ અને સુરક્ષિત જાતીય સ્વાસ્થ્ય માટે ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે:

• ૧. યાંત્રિક અવરોધ: નિરોધ (Condom) નો ઉપયોગ કરવાથી શુક્રકોષો અંડકોષ સુધી પહોંચી શકતા નથી. આ પદ્ધતિ એડ્સ જેવા જાતીય રોગો સામે પણ રક્ષણ આપે છે. સ્ત્રીઓ માટે કોપર-ટી (Copper-T) ગર્ભાશયમાં મૂકવામાં આવે છે.
• ૨. રાસાયણિક પદ્ધતિ: સ્ત્રીઓ દ્વારા ગર્ભનિરોધક ગોળીઓ (Oral Pills) લેવામાં આવે છે. આ ગોળીઓ શરીરમાં અંતઃસ્ત્રાવોનું સંતુલન બદલે છે, જેથી અંડકોષ મુક્ત થતો નથી. તેની આડઅસર થઈ શકે છે.
• ૩. શસ્ત્રક્રિયા (Surgical Method):
• નરમાં (Vasectomy): શુક્રવાહિનીને કાપીને બાંધી દેવામાં આવે છે, જેથી શુક્રકોષોનું વહન અટકે છે.
• માદામાં (Tubectomy): અંડવાહિનીને કાપીને બાંધી દેવામાં આવે છે, જેથી અંડકોષ ગર્ભાશય સુધી પહોંચી શકતો નથી.

Science chapter 8 👇 https://pramukhdps.blogspot.com/2026/01/10-8-imp-std-10-th-chapter-8-science.html

​🎯 ધોરણ 10 વિજ્ઞાન સંપૂર્ણ IMP મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 13)

​બોર્ડ પરીક્ષા 2026 માટે વિજ્ઞાન વિષયના તમામ પ્રકરણ 1 થી 13 ના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નો અને જવાબોની સંપૂર્ણ PDF નીચેથી ડાઉનલોડ કરો. ટેબલ અને ટ્રીક પણ આપ્યા છે જેથી તમને યાદ તરત રહી જશે. અને શોર્ટનોટ્સ પણ આપી છે જેથી તમે આગલા દિવસે બધું જ રિવિજન થઈ જાય.

​👉 અહીં ક્લિક કરો: સંપૂર્ણ PDF ડાઉનલોડ કરો (₹60)