ધોરણ 10 વિજ્ઞાન પ્રકરણ 4: કાર્બન અને તેના સંયોજનો - સંપૂર્ણ IMP નોટ્સ (std 10 Chapter 4 Science cience Gujrati ma )

વિજ્ઞાન પ્રકરણ 4: કાર્બન અને તેના સંયોજનો

ધોરણ 10 ના વિદ્યાર્થીઓ માટે "Best Short Notes"

ચાલો શરૂ કરીએ એક નવી સફર...

નમસ્તે મિત્રો! શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આપણી આસપાસની દુનિયામાં કાર્બનનું કેટલું મહત્વ છે? તમે જે રોટલી ખાઓ છો, જે પ્લાસ્ટિકની પેનથી લખો છો, અને જે પેટ્રોલથી ગાડી ચલાવો છો - આ બધું જ કાર્બનનું બનેલું છે. આ પ્રકરણમાં આપણે આ જાદુઈ તત્વ કાર્બન વિશે બધું જ જાણીશું. બોર્ડની પરીક્ષા માટે આ પાઠ ખૂબ જ મહત્વનો છે, એટલે ધ્યાનથી સમજજો!

1. કાર્બનનો અનોખો સ્વભાવ

કાર્બન એ આવર્ત કોષ્ટકનું 6ઠ્ઠું તત્વ છે. તેની ઇલેક્ટ્રોન રચના (2, 4) છે. તેની બહારની કક્ષામાં 4 ઇલેક્ટ્રોન હોવાથી તેને સ્થિર થવા માટે બીજા 4 ઇલેક્ટ્રોન જોઈએ છે. પરંતુ કાર્બન 4 ઇલેક્ટ્રોન ગુમાવી કે મેળવી શકતો નથી, એટલે તે ઇલેક્ટ્રોનની ભાગીદારી કરે છે.

મુખ્ય મુદ્દાઓ:

• સહસંયોજક બંધ: બે પરમાણુઓ વચ્ચે ઇલેક્ટ્રોનની ભાગીદારીથી બનતા બંધને સહસંયોજક બંધ કહેવાય છે.
• ચતુઃસંયોજકતા: કાર્બન અન્ય 4 પરમાણુઓ સાથે જોડાઈ શકે છે.
• કેટેનેશન: કાર્બન બીજા કાર્બન સાથે જોડાઈને લાંબી ચેઈન બનાવે છે. આના લીધે પૃથ્વી પર લાખો કાર્બનિક સંયોજનો છે.

2. કાર્બનના અપરૂપો (Allotropes)

કાર્બન કુદરતમાં અલગ-અલગ સ્વરૂપે મળે છે:

• હીરો: તે ત્રિ-પરિમાણીય રચના ધરાવે છે અને સૌથી સખત છે. કાચ કાપવા માટે વપરાય છે.
• ગ્રેફાઈટ: તે સ્તરીય રચના ધરાવે છે. તે નરમ અને વિદ્યુતનું સુવાહક છે. (યાદ રાખજો: પેન્સિલની અણી ગ્રેફાઈટની હોય છે!)
• ફુલરિન: તે ફૂટબોલ જેવો આકાર ધરાવે છે (C-60).

3. હાઈડ્રોકાર્બન - આપણું ઈંધણ

કાર્બન અને હાઈડ્રોજનથી બનેલા સંયોજનોને હાઈડ્રોકાર્બન કહેવાય. તેના બે પ્રકાર છે:

1. સંતૃપ્ત (Alkane): જેમાં સિંગલ બોન્ડ હોય. સૂત્ર: C_nH_2n+2. દા.ત. મિથેન, ઈથેન.
2. અસંતૃપ્ત: જેમાં ડબલ બોન્ડ (Alkene) અથવા ટ્રિપલ બોન્ડ (Alkyne) હોય. તે વધુ પ્રતિક્રિયાશીલ હોય છે.

4. રોજિંદા જીવનમાં ઉપયોગી સંયોજનો

ઇથેનોલ (દારૂ): તેનો ઉપયોગ દવાઓ (ટિંક્ચર આયોડિન, કફ સીરપ) અને દારૂ બનાવવા થાય છે. તે સારો દ્રાવક છે.

ઇથેનોઈક એસિડ (એસેટિક એસિડ): રસોડામાં વપરાતું વિનેગર (સરકો) એટલે 5-8% એસેટિક એસિડનું દ્રાવણ. તે અથાણાં સાચવવા માટે વપરાય છે.

5. સાબુ અને પ્રક્ષાલકો (Soap and Detergents)

સાબુનો અણુ 'ટેડપોલ' જેવો હોય છે. તેનો એક છેડો પાણી પ્રેમી (Hydrophilic) અને બીજો તેલ પ્રેમી (Hydrophobic) હોય છે. જ્યારે તમે કપડાં પર સાબુ ઘસો છો, ત્યારે તે મેલની આસપાસ એક ગોળ રચના બનાવે છે, જેને મિસેલ કહેવાય છે.

આશા છે કે આ નોટ્સ તમને પરીક્ષામાં મદદરૂપ થશે. જો તમને આ ગમ્યું હોય તો તમારા મિત્રો સાથે જરૂર શેર કરજો! - Study With Queen

🚀 ક્વિક રિવિઝન માસ્ટર ટેબલ (Chapter 4)

શ્રેણીનું નામ	સામાન્ય સૂત્ર	બંધનો પ્રકાર	યાદ રાખવાની રીત
આલ્કેન (Alkane)	CnH2n+2	એકલ બંધ (-)	બમણાથી 2 વધારે
આલ્કીન (Alkene)	CnH2n	દ્વિ-બંધ (=)	બરાબર બમણા
આલ્કાઈન (Alkyne)	CnH2n-2	ત્રિ-બંધ (≡)	બમણાથી 2 ઓછા

💡 શોર્ટ ટ્રિક: કાર્બનની સંખ્યાના નામ યાદ રાખો

વિદ્યાર્થી મિત્રો, આ એક લાઈન યાદ રાખી લો એટલે પહેલા 6 નામ લાઈનસર યાદ રહી જશે:

"M-E-P-B-P-H"
(મમ્મી એ પપ્પા માટે બહુ મોટી પેન્ટ ખરીદી)

• 1: Methane
• 2: Ethane
• 3: Propane
• 4: Butane
• 5: Pentane
• 6: Hexane

🧪 ક્રિયાશીલ સમૂહની ઓળખ

ટ્રિક: જે નામની પાછળ જે અવાજ આવે એ જ એનો સમૂહ!

• નામમાં "ઓલ" આવે (પ્રોપેનોલ) → -OH (આલ્કોહોલ)
• નામમાં "આલ" આવે (પ્રોપેનાલ) → -CHO (આલ્ડિહાઈડ)
• નામમાં "ઓન" આવે (પ્રોપેનોન) → >C=O (કિટોન)
• નામમાં "ઓઈક એસિડ" આવે → -COOH (એસિડ)

આ ટ્રિકથી તમે પરીક્ષામાં ક્યારેય નામકરણમાં ભૂલ નહીં કરો! 👍

પ્રકરણ 4: પરીક્ષાલક્ષી ખાસ પ્રશ્નોત્તરી (Section A Special)

I. બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો (MCQ) - દરેકનો 1 ગુણ

1. બ્યુટેનોન ચાર કાર્બન ધરાવતું સંયોજન છે, જેમાં કયો ક્રિયાશીલ સમૂહ છે?
(A) આલ્કોહોલ (B) આલ્ડીહાઈડ (C) કિટોન (D) કાર્બોક્સિલિક એસિડ
જવાબ: (C) કિટોન

2. ખોરાક રાંધતી વખતે જો વાસણના તળિયા બહારથી કાળા થઈ રહ્યા હોય, તો તેનો અર્થ શું છે?
(A) ખોરાક બરાબર રંધાયો નથી (B) બળતણનું સંપૂર્ણ દહન થતું નથી (C) બળતણ ભીનું છે (D) બળતણનું સંપૂર્ણ દહન થઈ રહ્યું છે
જવાબ: (B) બળતણનું સંપૂર્ણ દહન થતું નથી

3. હીરો અને ગ્રેફાઈટ એ કાર્બનના શું છે?
(A) સમઘટકો (B) સમાનધર્મી (C) અપરૂપો (D) મિશ્રણ
જવાબ: (C) અપરૂપો

4. મિથેનનું આણ્વીય સૂત્ર CH₄ છે, તેમાં કેટલા સહસંયોજક બંધ છે?
(A) 4 (B) 5 (C) 6 (D) 8
જવાબ: (A) 4

5. ઈથેન (C₂H₆) માં કેટલા સહસંયોજક બંધ હોય છે?
(A) 6 (B) 7 (C) 8 (D) 9
જવાબ: (B) 7

6. સલ્ફરના આઠ પરમાણુઓ એકબીજા સાથે જોડાઈને કેવો આકાર બનાવે છે?
(A) વલય (B) ચેઈન (C) ફૂટબોલ (D) પિરામિડ
જવાબ: (A) વલય (અંગ્રેજી અક્ષર W જેવો)

7. અસંતૃપ્ત હાઈડ્રોકાર્બન કઈ પ્રક્રિયા અનુભવે છે?
(A) વિસ્થાપન (B) યોગશીલ (C) દહન (D) આપેલ તમામ
જવાબ: (B) યોગશીલ

8. સાબુનો અણુ કઈ રચના દ્વારા મેલ દૂર કરે છે?
(A) સ્તર (B) જાળી (C) મિસેલ (D) પટ્ટી
જવાબ: (C) મિસેલ

9. ફુલરિન (C-60) નો આકાર કેવો હોય છે?
(A) લાંબી સાંકળ (B) ત્રિકોણ (C) ફૂટબોલ (D) લંબચોરસ
જવાબ: (C) ફૂટબોલ

10. વેલ્ડિંગમાં ઓક્સિજનની સાથે કયા વાયુનું મિશ્રણ વપરાય છે?
(A) મિથેન (B) ઈથેન (C) ઈથાઈન (D) બ્યુટેન
જવાબ: (C) ઈથાઈન (એસિટિલીન)

II. ખાલી જગ્યા પૂરો

1. બાયોગેસ અને CNG નો મુખ્ય ઘટક ________ છે. (જવાબ: મિથેન)

2. કાર્બનનો પરમાણુ ક્રમાંક ________ છે. (જવાબ: 6)

3. વનસ્પતિ તેલમાંથી ઘી બનાવવા ________ ઉદ્દીપક વપરાય છે. (જવાબ: નિકલ - Ni)

4. સરકો (વિનેગર) એ ________ એસિડનું મંદ દ્રાવણ છે. (જવાબ: એસેટિક એસિડ)

5. આલ્કાઈન શ્રેણીનું સામાન્ય સૂત્ર ________ છે. (જવાબ: C_nH_2n-2)

6. કાર્બન બીજા કાર્બન સાથે જોડાઈને લાંબી સાંકળ બનાવે તેને ________ કહેવાય. (જવાબ: કેટેનેશન)

7. પ્રોપેનનું આણ્વીય સૂત્ર ________ છે. (જવાબ: C₃H₈)

8. બે ક્રમિક સમાનધર્મી સભ્યો વચ્ચે ________ એકમનો તફાવત હોય છે. (જવાબ: -CH₂)

9. ઇથેનોલનું ઓક્સિડેશન કરવાથી ________ એસિડ મળે છે. (જવાબ: ઇથેનોઈક એસિડ)

10. આલ્કોહોલનો ક્રિયાશીલ સમૂહ ________ છે. (જવાબ: -OH)

III. ખરા કે ખોટા જણાવો

1. ગ્રેફાઈટ એ વિદ્યુતનું અવાહક છે. - ખોટું (તે સુવાહક છે)

2. કાર્બન આયનીય બંધ બનાવે છે. - ખોટું (તે સહસંયોજક બંધ બનાવે છે)

3. સંતૃપ્ત હાઈડ્રોકાર્બન કાળા ધુમાડાવાળી જ્યોતથી સળગે છે. - ખોટું (તે વાદળી/સ્વચ્છ જ્યોતથી સળગે છે)

4. ઈથેનોઈક એસિડનું ગલનબિંદુ નીચું હોવાથી તે શિયાળામાં જામી જાય છે. - ખરું

5. સાબુ કઠણ પાણીમાં ફીણ આપતો નથી. - ખરું

6. આલ્કેન શ્રેણીનું પ્રથમ સભ્ય ઈથેન છે. - ખોટું (મિથેન છે)

7. સમાનધર્મી શ્રેણીના સભ્યોના રાસાયણિક ગુણધર્મો સમાન હોય છે. - ખરું

8. પ્રોપેનોન એ કિટોન શ્રેણીનું સભ્ય છે. - ખરું

9. હીરો એ કુદરતનો સૌથી સખત પદાર્થ છે. - ખરું

10. પ્રક્ષાલકો (ડિટરજન્ટ) કઠણ પાણીમાં પણ સફાઈ કરી શકે છે. - ખરું

બોર્ડ પરીક્ષાના મોસ્ટ 2mark IMP પ્રશ્નોત્તરી (સવિસ્તાર ઉત્તરો)

૧. કાર્બનનો કેટેનેશન ગુણધર્મ એટલે શું?

મિત્રો, કાર્બન પાસે એક અદ્ભુત જાદુઈ શક્તિ છે! કાર્બન પરમાણુ અન્ય કાર્બન પરમાણુઓ સાથે પ્રબળ સહસંયોજક બંધથી જોડાઈને ખૂબ જ લાંબી સાંકળ (Chain), શાખિત સાંકળ અથવા વલય (Ring) જેવી રચનાઓ બનાવી શકે છે. કાર્બનના આ અનોખા ગુણધર્મને કેટેનેશન કહેવામાં આવે છે.

શા માટે કાર્બન જ? કારણ કે કાર્બન-કાર્બન વચ્ચેનો બંધ અત્યંત પ્રબળ અને સ્થાયી હોય છે. આ શક્તિને કારણે જ આજે પૃથ્વી પર લાખોની સંખ્યામાં કાર્બનિક સંયોજનો અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જે આપણા જીવનનો આધાર છે.

૨. સમાનધર્મી શ્રેણી એટલે શું? તેની લાક્ષણિકતાઓ જણાવો.

સમાનધર્મી શ્રેણી એટલે એવા સંયોજનોની શ્રેણી કે જેમાં સમાન ક્રિયાશીલ સમૂહ આવેલો હોય અને તેના રાસાયણિક ગુણધર્મો પણ એકસરખા હોય. તે એક સીડી જેવું છે જ્યાં દરેક પગથિયું ચોક્કસ અંતરે આવેલું હોય છે.

મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ:

• તફાવત: શ્રેણીના બે ક્રમિક સભ્યો વચ્ચે હંમેશા -CH₂ (મિથિલીન) જૂથનો તફાવત હોય છે.
• આણ્વીય દળ: બે ક્રમિક સભ્યો વચ્ચે આણ્વીય દળમાં 14 u જેટલો તફાવત જોવા મળે છે.
• ગુણધર્મો: શ્રેણીના તમામ સભ્યોના રાસાયણિક ગુણધર્મો સમાન હોય છે, પરંતુ આણ્વીય દળ વધવાને કારણે ગલનબિંદુ અને ઉત્કલનબિંદુ જેવા ભૌતિક ગુણધર્મોમાં ક્રમશઃ ફેરફાર થાય છે.

૩. હાઈડ્રોજીનેશન એટલે શું? તેનું ઔદ્યોગિક મહત્વ જણાવો.

જ્યારે નિકલ (Ni) અથવા પેલેડિયમ જેવા ઉદ્દીપકની હાજરીમાં અસંતૃપ્ત હાઈડ્રોકાર્બન (જેમાં દ્વિ-બંધ કે ત્રિ-બંધ હોય) માં હાઈડ્રોજન ઉમેરવામાં આવે અને તે સંતૃપ્ત હાઈડ્રોકાર્બનમાં ફેરવાય, ત્યારે આ પ્રક્રિયાને હાઈડ્રોજીનેશન કહેવાય છે.

અસંતૃપ્ત તેલ + H₂ (Ni ઉદ્દીપક) → સંતૃપ્ત વનસ્પતિ ઘી

ઔદ્યોગિક મહત્વ: આ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ તેલ (જે સ્વાસ્થ્ય માટે સારા છે) માંથી વનસ્પતિ ઘી (જે રસોઈમાં વપરાય છે) બનાવવા માટે મોટા પાયે થાય છે. વનસ્પતિ તેલમાં લાંબી અસંતૃપ્ત કાર્બન શૃંખલા હોય છે, જે હાઈડ્રોજીનેશન દ્વારા ઘટ્ટ બને છે.

૪. સમઘટકો એટલે શું? બ્યુટેનના સમઘટકો જણાવો.

જે સંયોજનોના આણ્વીય સૂત્રો સમાન હોય પરંતુ તેમના બંધારણીય સૂત્રો અલગ-અલગ હોય, તેમને એકબીજાના સમઘટકો (Isomers) કહેવામાં આવે છે.

બ્યુટેન (C₄H₁₀) ના બે મુખ્ય સમઘટકો છે:

1. n-બ્યુટેન: જેમાં ચારેય કાર્બન સીધી સાંકળમાં જોડાયેલા હોય છે.
2. આઈસો-બ્યુટેન: જેમાં ત્રણ કાર્બન સીધી સાંકળમાં અને એક કાર્બન શાખા (Branch) તરીકે જોડાયેલો હોય છે.

૫. ઇલેક્ટ્રોન બિંદુ નિરૂપણ (Electron Dot Structures)

પરીક્ષામાં આકૃતિ દોરતી વખતે ઇલેક્ટ્રોનને 'x' અથવા '.' ચિહ્નથી દર્શાવવા જરૂરી છે:

• H₂O (પાણી): ઓક્સિજન વચ્ચે રહેશે અને બે હાઈડ્રોજન તેની સાથે એક-એક ઇલેક્ટ્રોનની ભાગીદારી કરશે. ઓક્સિજન પર બે અબંધકારક ઇલેક્ટ્રોન યુગ્મ બાકી રહેશે.
• CO₂ (કાર્બન ડાયોક્સાઈડ): કાર્બન મધ્યમાં રહેશે. તે બંને બાજુના ઓક્સિજન સાથે બબ્બે ઇલેક્ટ્રોનની ભાગીદારી કરી દ્વિ-બંધ (O=C=O) બનાવશે.
• CH₄ (મિથેન): કાર્બન મધ્યમાં રહેશે અને ચારેય બાજુથી એક-એક હાઈડ્રોજન સાથે સિંગલ બોન્ડથી જોડાશે. કાર્બનની ચારેય સંયોજકતા પૂર્ણ થશે.

મિત્રો, આ પ્રશ્નો બોર્ડની પરીક્ષા માટે અત્યંત મહત્વના છે. તેને ધ્યાનથી સમજીને મોઢે કરી લેજો! - Pramukhstudyqueen5 

બોર્ડ પરીક્ષા સ્પેશિયલ: મોસ્ટ IMP મોટા પ્રશ્નો (3 અને 4 ગુણ)

૧. સાબુની સફાઈ પ્રક્રિયા (મિસેલ રચના) સમજાવો.

મિત્રો, આ પ્રશ્ન પરીક્ષા માટે સૌથી વધુ મહત્વનો છે. ચાલો સમજીએ કે સાબુ કપડાં કેવી રીતે સાફ કરે છે:

સાબુનો અણુ: સાબુના અણુના બે છેડા હોય છે જેમના ગુણધર્મો અલગ હોય છે:

• જલનુરાગી છેડો (Hydrophilic): આ છેડો પાણી પ્રત્યે આકર્ષણ ધરાવે છે અને પાણીમાં દ્રાવ્ય હોય છે.
• જલવિતરાગી છેડો (Hydrophobic): આ છેડો પાણી પ્રત્યે અપાકર્ષણ ધરાવે છે પણ તૈલી મેલ પ્રત્યે આકર્ષણ ધરાવે છે.

મિસેલ રચના: જ્યારે સાબુને પાણીમાં ઓગળવામાં આવે ત્યારે સાબુના અણુઓ એવી રીતે ગોઠવાય છે કે તેનો જલવિતરાગી (મેલ પ્રેમી) છેડો મેલના ટીપા તરફ અંદરની બાજુ રહે છે અને જલનુરાગી (પાણી પ્રેમી) છેડો બહારની બાજુ રહે છે. આ રીતે જે ઝુમખા જેવી રચના બને છે તેને મિસેલ કહેવામાં આવે છે.

[

મેલ દૂર કરવાની રીત: મિસેલમાંનો મેલ કેન્દ્રમાં એકઠો થાય છે. જ્યારે કપડાને પાણીમાં ખંખેરવામાં આવે અથવા બ્રશ ઘસવામાં આવે, ત્યારે મિસેલ સાથે મેલ પણ પાણીમાં ખેંચાઈ આવે છે અને કપડાં એકદમ સાફ થઈ જાય છે.

૩. તફાવત આપો: સાબુ અને પ્રક્ષાલકો (ડિટરજન્ટ)

લક્ષણ	સાબુ	પ્રક્ષાલક (ડિટરજન્ટ)
કઠણ પાણીમાં કાર્ય	તે કઠણ પાણીમાં રહેલા કેલ્શિયમ અને મેગ્નેશિયમ ક્ષારો સાથે અદ્રાવ્ય પદાર્થ (દહીં જેવો મેલ) બનાવે છે, એટલે ફીણ આપતો નથી.	તે કઠણ પાણીમાં પણ સરળતાથી ફીણ આપે છે અને મેલ દૂર કરી શકે છે.
બંધારણ	તે લાંબી સાંકળવાળા ફેટી એસિડના સોડિયમ અથવા પોટેશિયમ ક્ષાર છે.	તે લાંબી સાંકળવાળા સલ્ફોનિક એસિડના સોડિયમ ક્ષાર અથવા એમોનિયમ ક્ષાર છે.
ઉપયોગ	મુખ્યત્વે નહાવા માટે વપરાય છે.	મુખ્યત્વે કપડાં ધોવા અને શેમ્પૂ બનાવવા વપરાય છે.

૪. હીરો અને ગ્રેફાઈટનું બંધારણ અને તફાવત

હીરો અને ગ્રેફાઈટ બંને કાર્બનના જ બનેલા છે, છતાં તેમની ગોઠવણી અલગ હોવાથી તેમના ગુણધર્મોમાં જમીન-આસમાનનો તફાવત છે.

હીરો (Diamond):

હીરામાં દરેક કાર્બન પરમાણુ અન્ય ચાર કાર્બન પરમાણુઓ સાથે જોડાયેલ હોય છે, જે એક મજબૂત ત્રિ-પરિમાણીય (3D) રચના બનાવે છે. આથી તે કુદરતનો સૌથી સખત પદાર્થ છે.

ગ્રેફાઈટ (Graphite):

ગ્રેફાઈટમાં દરેક કાર્બન પરમાણુ અન્ય ત્રણ કાર્બન પરમાણુઓ સાથે એક જ સ્તરમાં જોડાયેલ હોય છે, જે ષટ્કોણીય જાળી જેવી રચના બનાવે છે. સ્તરો એકબીજા પર સરકી શકે તેવા હોવાથી તે નરમ અને ચીકણું હોય છે.

મુખ્ય તફાવત: હીરો વિદ્યુતનો અવાહક છે જ્યારે ગ્રેફાઈટમાં મુક્ત ઇલેક્ટ્રોન હોવાથી તે વિદ્યુતનું સુવાહક છે.

મિત્રો, આ ચાર પ્રશ્નો તમે કરી લેશો તો પ્રકરણ 4 માંથી મોટા પ્રશ્નોમાં તમારે ક્યારેય તકલીફ નહીં પડે! ઓલ ધ બેસ્ટ!

૨. ઈથેનોલના રાસાયણિક ગુણધર્મો

ઈથેનોલ (CH₃CH₂OH) એ ખૂબ જ સક્રિય રાસાયણિક પદાર્થ છે. પરીક્ષાની દ્રષ્ટિએ તેના બે મુખ્ય રાસાયણિક ગુણધર્મો નીચે મુજબ છે:

(i) સોડિયમ સાથેની પ્રક્રિયા

જ્યારે ઈથેનોલની પ્રક્રિયા સોડિયમ ધાતુ સાથે કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે હાઈડ્રોજન વાયુ મુક્ત કરે છે અને સોડિયમ ઈથોક્સાઈડ બનાવે છે.

2Na + 2CH₃CH₂OH → 2CH₃CH₂ONa + H₂ ↑

(સોડિયમ + ઈથેનોલ → સોડિયમ ઈથોક્સાઈડ + હાઈડ્રોજન)

(ii) દહન પ્રક્રિયા

ઈથેનોલ એ એક ઉત્તમ બળતણ છે. જ્યારે તેને હવાની હાજરીમાં (ઓક્સિજન સાથે) સળગાવવામાં આવે છે, ત્યારે તે વાદળી જ્યોત સાથે સળગીને કાર્બન ડાયોક્સાઈડ અને પાણી આપે છે.

CH₃CH₂OH + 3O₂ → 2CO₂ + 3H₂O + ઉષ્મા અને પ્રકાશ

(ઈથેનોલ + ઓક્સિજન → કાર્બન ડાયોક્સાઈડ + પાણી + ઉર્જા)

💡 યાદ રાખો: આ પ્રક્રિયાઓ લખતી વખતે સમીકરણ સંતુલિત હોવું ખૂબ જરૂરી છે!

બોર્ડ પરીક્ષા વિશેષ: ૪ ગુણના સવિસ્તાર પ્રશ્નો

૧. ઇથેનોઈક એસિડના રાસાયણિક ગુણધર્મો

ઇથેનોઈક એસિડ (CH₃COOH), જેને આપણે એસેટિક એસિડ તરીકે પણ ઓળખીએ છીએ, તેના બે મુખ્ય રાસાયણિક ગુણધર્મો નીચે મુજબ છે:

(A) એસ્ટરીકરણ પ્રક્રિયા (Esterification):

જ્યારે ઇથેનોઈક એસિડની પ્રક્રિયા એસિડ ઉદ્દીપકની હાજરીમાં શુદ્ધ ઇથેનોલ સાથે કરવામાં આવે છે, ત્યારે મીઠી સુગંધ ધરાવતો પદાર્થ 'એસ્ટર' બને છે. આ પ્રક્રિયાને એસ્ટરીકરણ કહેવાય છે.

CH₃COOH + CH₃CH₂OH → CH₃COOCH₂CH₃ + H₂O
(ઇથેનોઈક એસિડ + ઇથેનોલ → ઇથાઇલ એસીટેટ + પાણી)

(B) સાબુનીકરણ પ્રક્રિયા (Saponification):

જ્યારે એસ્ટરની પ્રક્રિયા સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ (NaOH) જેવા બેઝ સાથે કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે ફરીથી આલ્કોહોલ અને કાર્બોક્સિલિક એસિડનો સોડિયમ ક્ષાર આપે છે. આ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ સાબુ બનાવવા માટે થાય છે.

CH₃COOC₂H₅ + NaOH → CH₃COONa + C₂H₅OH
(એસ્ટર + સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ → સોડિયમ એસીટેટ + ઇથેનોલ)

૨. કાર્બનિક સંયોજનોના નામકરણની પદ્ધતિ

કાર્બનિક સંયોજનોનું નામકરણ IUPAC (International Union of Pure and Applied Chemistry) પદ્ધતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે. મુખ્યત્વે 'પૂર્વગ' (Prefix) અથવા 'પ્રત્યય' (Suffix) લગાવીને નામ નક્કી થાય છે.

ક્રિયાશીલ સમૂહ	પ્રત્યય (Suffix)	ઉદાહરણ
આલ્કોહોલ (-OH)	-ઓલ (-ol)	પ્રોપેનોલ
આલ્ડિહાઈડ (-CHO)	-આલ (-al)	પ્રોપેનાલ
કિટોન (>C=O)	-ઓન (-one)	પ્રોપેનોન
કાર્બોક્સિલિક એસિડ	-ઓઇક એસિડ	ઇથેનોઈક એસિડ

૩. સંતૃપ્ત અને અસંતૃપ્ત હાઈડ્રોકાર્બન

સંતૃપ્ત હાઈડ્રોકાર્બન: જેમાં કાર્બન-કાર્બન પરમાણુઓ વચ્ચે માત્ર એકલ બંધ (-) હોય છે. તેઓ ઓછા પ્રતિક્રિયાશીલ હોય છે. દા.ત. આલ્કેન શ્રેણી.

અસંતૃપ્ત હાઈડ્રોકાર્બન: જેમાં કાર્બન-કાર્બન વચ્ચે દ્વિ-બંધ (=) કે ત્રિ-બંધ (≡) હોય છે. તેઓ સંતૃપ્ત કરતા વધુ પ્રતિક્રિયાશીલ હોય છે. દા.ત. આલ્કીન અને આલ્કાઈન.

પ્રથમ પાંચ આલ્કેન શ્રેણીના નામ અને સૂત્ર (C_nH_2n+2):

• ૧. મિથેન: CH₄
• ૨. ઈથેન: C₂H₆
• ૩. પ્રોપેન: C₃H₈
• ૪. બ્યુટેન: C₄H₁₀
• ૫. પેન્ટન: C₅H₁₂

--- સારા માર્ક્સ માટે આ પ્રશ્નો અચૂક તૈયાર કરવા --

Science chapter 5 link 👇https://pramukhdps.blogspot.com/2026/01/10-chapter-5-imp-std-10-th-chapter-5.html

​🎯 ધોરણ 10 વિજ્ઞાન સંપૂર્ણ IMP મટીરીયલ (પ્રકરણ 1 થી 13)

​બોર્ડ પરીક્ષા 2026 માટે વિજ્ઞાન વિષયના તમામ પ્રકરણ 1 થી 13 ના મોસ્ટ IMP પ્રશ્નો અને જવાબોની સંપૂર્ણ PDF નીચેથી ડાઉનલોડ કરો. ટેબલ અને ટ્રીક પણ આપ્યા છે જેથી તમને યાદ તરત રહી જશે. અને શોર્ટનોટ્સ પણ આપી છે જેથી તમે આગલા દિવસે બધું જ રિવિજન થઈ જાય.

​👉 અહીં ક્લિક કરો: સંપૂર્ણ PDF ડાઉનલોડ કરો (₹60)